प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २८३
ज्वरादिशमने काश्चित् सह प्रत्येकमेव वा ।
दृष्टा यथा चौषधयो नानात्वेऽपि न चापराः ॥ ७४ ॥
अविशेषान्न सामान्यमविशेषप्रसङ्गतः ।
तासां क्षेत्रादिभेदेऽपि ध्रौव्याच्चानुपकारतः ॥ ७५ ॥
तत्स्वभावग्रहाद्¹ या¹ धीस्तदर्थेवाप्यनर्थिका ।
विकल्पिकाऽतत्कार्यार्थभेदनिष्ठा प्रजायते ॥ ७६ ॥
तस्यां यद्रूपमाभाति बाह्यमेकमिवान्यतः ।
एतदेव दृष्टान्तान्तरेण द्रढयन्नाह²—ज्वरादिशमने कर्त्तव्ये काश्चित् गुडू-
च्यादयः सह परस्परं प्रत्येकं वा दृष्टाः । नानात्वेऽपि न चापराः । यथा
गुडूचीमुस्तादयो भिन्नाः, तथा त्रपुषादयोऽपि । तथापि काश्चिज्ज्वरं शमयन्ति, न
सर्वाः । एवं शाबलेयादय एकत्रप्रत्यवमर्शं कुर्वन्ति, न कर्कादयः ॥ ७४ ॥
स्यादेतत् । तास्वोषधीषु सामान्यं किञ्चिदस्ति, यत् ज्वरादिशमनं करोति,
तन्नैष दृष्टान्तः ? इत्याह—अविशेषात् सामान्यस्याक्रियावस्थातः क्रियावस्थायां
न सामान्यं काञ्चिदर्थक्रियामुपकल्पयति । तासां गुडूच्यादिव्यक्तीनां क्षेत्रादि-
भेदेऽपि सामान्यस्य कार्यिणोऽविशिष्टत्वात् ज्वरशमनादेः कार्यस्याविशेष-
प्रसङ्गतः चिरक्षिप्रप्रशमनाद्यभावासक्तेः । ध्रौव्याच्चानुपकारतः सामान्यस्य
नित्यत्वात् अन्येभ्यः सहकारिभ्य उपकाराभावात् सकृत् तत्कार्याणि स्युः ॥ ७५ ॥
अपोहविषयत्वे शब्दविकल्पयोः सामान्यं विशेषणविशेष्यभावं धर्मिधर्मभावं
च व्यवस्थापयितुमाह—तस्योत्पलादेः शब्दादेश्च स्वलक्षणस्य स्वभावग्रहादूर्ध्वं
या विकल्पिका धीः प्रजायते वस्तुतोऽनर्थिकापि तदर्थेव स्वलक्षणविषये-
वाध्यवसायानुरोधात् परमार्थतोऽतत्कार्येभ्यः अर्थेभ्यो भेदो व्यावृत्तिस्तत्र
निष्ठाऽवस्थानं यस्याः सा तथा, विजातीयव्यावृत्तिविषयेत्यर्थः ॥ ७६ ॥
तस्यां विकल्पबुद्धौ यद् रूपं य आकारो दृश्यविकल्पयोरेकत्वाध्यवसाया-
भ्यासदाढ्यादबाह्यमपि बाह्यमिव, असाधारणमप्येकमिव; सर्वव्यक्तिषु सदृशवृत्तेः ।
यथा यथा व्यक्तयो दृश्यन्ते तथा तथैवाध्यवसायात् व्यावृत्तमिव; विजातीय-
१-१. तत्स्वभावविकल्पा—रा०। २. दृढयन्नाह—रा० ।