प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२८२ प्रमाणवार्त्तिके [ सामान्य-
तदसत्¹ परमार्थेन यथा सङ्कल्पितं तया¹ ॥ ७० ॥
व्यक्तयो नानुयन्त्यन्यदनुयायि न भासते ।
ज्ञानाद्व्यतिरिक्तं वा कथमर्थान्तरं व्रजेत् ॥ ७१ ॥
तस्मान्मिथ्याविकल्पोऽयमर्थेष्वेकात्मताग्रहः ।
इतरेतरभेदोऽस्य बीजं संज्ञा यदर्थिका ॥ ७२ ॥
एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने ।
भेदेऽपि नियताः केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत् ॥ ७३ ॥
सामान्यं सत् प्रकीर्तितम्; विजातीयव्यावृत्तेर्वस्तुष्वभावात् । तदुपकल्पितं
गोत्वादि सामान्यरूपेण बुद्ध्याकारमध्यवस्यन्ति व्यवहारः । अध्यवसाया-
नुरोधेन च सामान्यं सदित्युच्यते । यथा वस्तुत्वेन तत् सामान्यं तया संवृत्ति-
बुद्ध्या कल्पितम्, तथाऽसत् परमार्थतः ॥ ७० ॥
तदेवासत्त्वमाह—व्यक्तयस्तावन्न परस्परमनुयन्ति; भेदात् । तास्व-
नुयायि च अन्यत् किञ्चिन्न भासते; व्यक्तिमात्रवेदनात् । यच्च ज्ञानाद्व्य-
तिरिक्तमाकारस्वरूपं तत् कथमर्थान्तरं ज्ञानान्तरं वा व्रजेत्; स्वलक्षण-
रूपत्वादस्य ॥ ७१ ॥
तस्मादर्थरूपस्य ज्ञानरूपस्य च सामान्यस्य योगान्मिथ्याविकल्पोऽय-
मर्थशून्य एष विकल्पोऽयमर्थेष्वेकात्मतायाः सामान्यरूपताया ग्रहः । अस्य
चैकात्मतया प्रतिभासिनो मिथ्याविकल्पस्य बीजं हेतुरितरस्मात्तत्कार्यकारिणो
भेदो व्यावृत्तिः । यदर्थिका संज्ञा शब्दोऽपि विजातीयव्यावृत्तौ संकेतते,
तद्विषयश्च ॥ ७२ ॥
कथं पुनर्भिनानामभिन्नं कार्यम् ? इत्याह—एकप्रत्यवमर्श एकाकाराध्यव-
सायोऽर्थज्ञानं रूपादिज्ञानं च तदादिर्यस्य ज्वरहरणादेः, तस्यैकार्थस्य साधने
करणे स्वभावेन प्रकृत्या स्वहेतुदत्तया भेदेऽपि भेदाविशेषेऽपि केचिद् बाहुले-
यादयो नियताः, न कर्कादयः; इन्द्रियादिवत् । यथा चक्षूरूपालोकमन-
स्कारादय एव भेदाविशेषेऽपि रूपविज्ञानं जनयन्ति; न श्रोत्रशब्दादयः ॥७३॥
१-१. यथा तयोपकल्पितं तदसत् परमार्थतः—रा० ।