प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

अन्येन वा यदि ब्रूयात् भेदो नास्ति ततः परः ॥ ६३ ॥
तेनान्यापोहविषये तद्गतपक्षोपवर्णनम्¹ ।
प्रत्याख्यातं पृथक्त्वे हि स्याद् दोषो जातितद्वतोः ॥ ६४ ॥
येषां वस्तुवशा वाचो न विवक्षापराश्रयाः ।
षष्ठीवचनभेदादि चोद्यं तान् प्रति युक्तमत् ॥ ६५ ॥
यद् यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियस्यते ।
अनपेक्षितबाह्यार्थं तत् तथा वाचकं वचः ॥ ६६ ॥
—पाचकत्वमस्य, पाचकोऽयम्, पाकः, पाक्यो वेत्यादि, अन्येन वा स्वयंकृतेन
समयेन यदि ब्रूयात्; तथापि ततो भेदप्रतिपादकात् तद्धितादेर्भेदः परो
वास्तवो नास्ति ॥ ६३ ॥
तेन व्यावृत्तिव्यावृत्तयोर्भेदेनान्यापोहविषये जातिमान् शब्दवाच्य इति
पक्षः, तद्गत् पक्षभूतोदोषोऽन्यापोहेऽपि स्यादिति तद्दोषोपवर्णनं प्रत्याख्यातम्,
तद्वत् । पक्षो हि जातिमभिधाय शब्दस्तद्वति वर्त्तत इति तद्वचने स्वातन्त्र्यमस्य
न स्यात्, सामानाधिकरण्यं च न भवेत्; ‘गौः शुक्लः’ इति जातेरशुक्लत्वात् ।
न चोपचाराश्रयेण स्वातन्त्र्यं सामान्याधिकरण्यं चास्खलद्गतियुक्तमित्यादि;
जातितद्वतोः पृथक्त्वे हि स्याद् दोष एषः, न तु व्यावृत्तिव्यावृत्तिमतोर्भेद
इति नात्र तत्पक्षोक्तदोषः ॥ ६४ ॥
यदि व्यावृत्तिस्तद्वतोर्न भेदः, तदा गोगोत्वं शुक्लत्वसास्नादिमत्त्वादयश्चेति
षष्ठीवचनभेदादि न प्राप्नोति ? इत्याह–येषां बाह्यानां मते वस्तुवशा वस्त्वायत्ता
वाचो न विवक्षापर आश्रयः कारणं यासा तास्तथा, षष्ठीवचनभेदादि
चोद्यं तान् प्रति युक्तिमत् ॥ ६५ ॥
अस्माकम्—यद्वचो यथा धर्मान्तरस्य प्रतिक्षेपेणाप्रतिवाचकत्वेन वक्तृ-
भिर्विनियम्यते विशेषेण व्यवस्थाप्यतेऽनपेक्षितबाह्यार्थं संकेतमात्रानुरोधित्वात्
तद्वचस्तथा वाचकमिष्टमिति न चोद्यावकाशः ॥ ६६ ॥
१. तद्दोषोपवर्णनम्—रा० ।