प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २७९
द्वयोरेकाभिधानेऽपि विभक्तिर्व्यतिरेकिणी ।
भिन्नमर्थमिवान्वेति वाच्यलेशविशेषतः¹ ॥ ६० ॥
भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपौ तयोर्द्वयोः ।
पदं संकेतभेदस्य ज्ञातृवाञ्छानुरोधिनः ॥ ६१ ॥
भेदोऽयमेव सर्वत्र द्रव्यभावाभिधायिनोः ।
शब्दयोर्न तयोर्वाच्ये विशेषस्तेन कश्चन ॥ ६२ ॥
जिज्ञापयिषुरर्थं तं तद्धितेन कृतापि वा ।
व्यावृत्तिः स्यात् । यदा तु गौरेव नास्ति, तदा कस्य कस्माद् व्यावृत्तिः ! तस्मान्न
व्यावृत्तिव्यावृत्तयोर्वस्तुतो भेदः ॥ ५९ ॥
ततश्च—द्वयोर्व्यावृत्तिव्यावृत्तयोरेकस्यार्थस्याभिधानेऽपि वस्तुतो विभक्तिः
षष्ठ्यादिर्व्यतिरेको वाच्यभेदः तद्वती व्यावृत्तस्य व्यावृत्तिरिति भिन्नमिवा-
र्थमन्वेत्यनुगच्छति वाचकत्वेन; वाच्यस्य लेशविशेषतोऽल्पभेदात् ॥ ६० ॥
साङ्केतिकादभिन्नेऽप्यर्थे किमर्थं संकेतभेदः, कश्च वाच्यविशेषः ? इत्याह-
भेदान्तरस्य प्रतिपाद्यमानाद् व्यवच्छेदादन्यस्य व्यवच्छेदस्य प्रतिक्षेपः, सामाना-
धिकरण्यस्य स्वभावोऽप्रतिक्षेपः तत्सम्भवः तौ, तयोर्द्वयोर्व्यावृत्तिव्यावृत्तशब्दयोः
संकेतभेदस्य ज्ञातृवाञ्छानुरोधिनः पदं कारणम् । ज्ञाता हि कदाचित्
गोरनश्वत्वं निष्कृष्टधर्मान्तरसम्बन्धयोग्यत्वं जिज्ञासते, तदा 'गोत्वमस्य' इत्युच्यते,
न तु 'गोत्वमस्य शुक्लम्' इति । यदा तु व्यावृत्तिरेवानिष्कृष्टधर्मान्तरसम्बन्ध-
योग्या जिज्ञासिता भवति, तदा व्यावृत्तशब्दसंकेतः, यथा—'गौरयम्' इति,
धर्मान्तरसामानाधिकरण्यं च 'गौः शुक्लः' इत्यादि ॥ ६१ ॥
भेदोऽयमेव संकेतकृतो धर्मान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपप्रतिपत्तिफलो द्रव्य-
भावाभिधायिनोर्धर्मिधर्मवाचिनोः शब्दयोर्न वास्तवः । तेन तयोर्वाच्ये
निश्चयविषये न कश्चन विशेषः; भेदान्तरप्रतिक्षेपाप्रतिक्षेपाभ्यामेकस्यैव प्रत्या-
यनात् ॥ ६२ ॥
तथा व्यवहर्त्ता जिज्ञापयिषुरर्थं तं साङ्केतिकं भेदं तद्धितेन कृतापि वा
१. वाच्यते स विशेषतः—रा० ।