प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२४६ प्रमाणवार्त्तिके
न चार्थज्ञानसंवित्त्योर्युगपत् सम्भवो यतः ।
लक्ष्येते¹ प्रतिभासौ द्वौ नार्थार्थज्ञानयोः पृथक् ॥ ५०७ ॥
न ह्यर्थभासि च ज्ञानमर्थो बाह्यश्च केवलः ।
एकाकारमतिग्राह्ये भेदाभावप्रसङ्गतः ॥ ५०८ ॥
सूपलक्षेण भेदेन यौ संवित्तौ न लक्षितौ ।
अर्थार्थप्रत्ययौ पश्चात् स्मर्येते तौ पृथक् कथम् ॥ ५०९ ॥
क्रमेणानुभवोत्पादेऽप्यर्थार्थमनसोरयम् ।
प्रतिभासस्य नानात्वचोद्यदोषो दुरुद्धरः ॥ ५१० ॥
अर्थसंवेदनं तावत् ततोऽर्थाभासवेदनम् ।
न हि संवेदनं शुद्धं भवेदर्थस्य वेदनम्² ॥ ५११ ॥
स्यादेतत् । अर्थज्ञानयोर्युगपत्सम्भवे सत्यविच्छिन्नं वर्णादिदर्शनं स्याद् ?
इत्याह—न चार्थज्ञानयोर्ये संवित्ती तयोर्युगपत्सम्भवोऽस्ति; यतोऽर्थस्या-
र्थज्ञानस्य द्वौ प्रतिभासौ पृथग् न भेदेन लक्ष्येते ॥ ५०७ ॥
न ह्यर्थभासि तत् ज्ञानम्, अर्थो बाह्यश्च केवलो बुद्धिव्यतिरिक्त इति द्वौ
प्रतिभासौ सम्भवतः ।
स्यादेतत् । अर्थज्ञानज्ञानयोर्भिन्नाविव प्रतिभासौ केवलं तदुत्तरया विकल्प-
बुद्ध्या एकत्वेन गृह्येते ? अत्राह—एकाकारया मत्या विकल्पिकया ग्राह्येऽ-
र्थज्ञानयोर्ज्ञाने यदि, तदा तयोर्भेदस्याभावप्रसङ्गत एकत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम्;
अर्थज्ञानज्ञानयोः प्रतिभासभेदाभावात् ॥ ५०८ ॥
अर्थश्चार्थप्रत्ययश्चार्थार्थप्रत्ययौ सूपलक्षेण भेदेन संवित्तावनुभवे न
लक्षितौ । तौ पश्चात् कालान्तरे पृथग् भेदेन 'अयमर्थः, अर्थज्ञानं चेदम्' इति
कथं स्मर्येते; युगपदर्थज्ञानतज्ज्ञानयोरुत्पादे प्रतिभासनानात्वप्रसङ्गात् ॥५०९॥
अर्थार्थमनसोः क्रमेणानुभवोत्पादेऽपीष्यमाणेऽयं प्रतिभासस्य
नानात्वचोद्यलक्षणो दोषो दुरुद्धरः; द्वयप्रतिभासस्य क्रमेणाभ्युपगमात्
॥ ५१० ॥
१. लक्ष्यते—रा० । २. मन्येऽस्याः कारिकाया वृत्तिर्विनष्टा—सम्पा० ।