प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २४५
तथा हि सम्यग् लक्ष्यन्ते विकल्पाः क्रमभाविनः ।
प्रत्यभिज्ञाविचारः
एतेन यः समक्षेऽर्थे प्रत्यभिज्ञानकल्पनाम् ॥ ५०३ ॥
स्पष्टावभासां प्रत्यक्षां कल्पयेत् सोऽपि वारितः ।
केशगोलकदीपादावपि स्पष्टावभासनात् ॥ ५०४ ॥
प्रतीतभेदेऽप्यध्यक्षा धीः कथं तादृशी भवेत् ।
तस्मान्न प्रत्यभिज्ञानाद् वर्णाद्येकत्वनिश्चयः ॥ ५०५ ॥
पूर्वानुभूतस्मरणात् तद्धर्मारोपणाद् विना ।
स एवायमिति ज्ञानं नास्ति तच्चाक्षजे कुतः ॥ ५०६ ॥
तथा हि विकल्पाः क्रमभाविनः सम्यग् लक्ष्यन्ते । इन्द्रियज्ञानानि
च समानजातीयानि क्रमवन्ति च दृश्यन्ते, विकल्पेन्द्रियज्ञाने चक्षुःश्रोत्रादिज्ञाने
च सहोत्पद्यन्ते ।
एतेन विकल्पाविकल्पयोः सहोत्पादेन यो मीमांसकः समक्षे प्रत्यक्षेऽर्थे
‘स एवायम्’ इत्येकत्वविषयां प्रत्यभिज्ञानाख्यां कल्पनां स्पष्टप्रतिभासां प्रत्यक्षां
प्रमाणं कल्पयेत्, सोऽपि निवारितः ।
विकल्पो हि विकल्पितार्थगोचरत्वादस्पष्टप्रतिभास एव विशदप्रतिभासने-
न्द्रियज्ञानेन सहभावित्वात् स्पष्टग्राभारोपोऽध्यवसीयते ।
किञ्च—एकत्वमन्तरेणापि प्रत्यभिज्ञानं दृश्यत इति दर्शयन्नाह—लूनपुनर्जात-
केशादौ मायाकारदर्शिते गोलकादौ क्षणविनाशिदीपादौ स्पष्टावभासनात्
प्रत्यक्षात् प्रतीते भेदे सा प्रत्यभिज्ञा तादृशी एकत्वाध्यवसायिनी दृश्य-
मानाध्यक्षा धीः कथं भवेत् ! प्राप्नोति च प्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षवादिनो मते,
तस्मान्नास्ति प्रत्यभिज्ञानाद् वर्णाद्येकत्वनिश्चयः ॥ ५०३–५०५ ॥
यस्मात् पूर्वानुभूतस्यार्थस्य स्मरणात् तद्धर्मस्य विद्यमानत्वेनारोपणात्
विना 'स एवायम्' इति ज्ञानमेकत्वविषयं नास्ति । तच्च पूर्वानुभूतस्मरणं
तद्धर्मारोपणं चाक्षजे वर्तमानवस्तुबलभाविनि कुतः सम्भवति ! ॥ ५०६ ॥