प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२४४ प्रमाणवार्त्तिके
विच्छिन्नं पश्यतोऽप्यक्षैर्घटयेद् यदि कल्पना ।
अर्थस्य तत्संवित्तेश्च सततं भासमानयोः ॥ ५०० ॥
बाधकेऽसति सन्न्याये विच्छिन्न इति तत् कुतः ।
बुद्धीनां शक्तिनियमादिति चेत् स कुतो मतः ! ॥ ५०१ ॥
युगपद् बुद्धयदृष्टेश्चेत् ? तदेवेदं विचार्यते ।
तासां समानजातीये सामर्थ्यनियमो भवेत् ॥ ५०२ ॥
ज्ञेयाकारवैशद्यं कुतः ! यस्मादक्षग्राह्ये स्वलक्षणे शब्दानां संकेताग्रहणात्
वाचकत्वेन योजना नास्तीति विवेचितं प्राक् ॥ ४९९ ॥
अथाक्षैरिन्द्रियज्ञानैः स्वज्ञानव्यवहितैरपरापरमर्थं विच्छिन्नं पश्यतोऽपि
ज्ञानानुचरी कल्पना 'तदेवेदम्' इत्येकत्वेन घटयेदिति यद्युच्यते, तदा
विच्छिन्नदर्शनमेव नास्तीति वक्तुमाह— अर्थस्य ग्राह्यस्य तत्संवित्तेश्च विजातीया-
व्यवकीर्णत्वात् सततं भासमानयोरनयोरविच्छेदभासनस्य बाधके सँश्चासौ
न्यायश्च तस्मिन् प्रमाणभूते बाधकेऽसतीत्यर्थः । तेऽर्थसंवित्ती ज्ञानज्ञानेन
विच्छिन्ने इति यदुच्यते तत्कुतः ! बुद्धीनामेकैकबुद्धिजननशक्तिनियमात्,
न ग्राह्यबुद्ध्या सह तद्ग्राहिका बुद्धिर्भवति । ततो विच्छिन्नतयाऽर्थदर्शनमिति
चेत् ? स युगपद् ज्ञानानुत्पादः कुतो हेतोर्मतः ॥ ५००-५०१ ॥
युगपद् बुद्धयोरुत्पन्नयोरदृष्टेश्चेत् ? यद्दर्शनं प्रमाणं विच्छेदस्यापि तद-
स्तीति, सोऽप्युक्ताभ्युपगमः। अथ विच्छेददर्शनेऽपि विचारात् सा सिध्यति, तदा
तदेवेदं युगपद् बुद्धयदर्शनमपि बाध्यतया न युगपद् बुद्धयुत्पादबाधनासमर्थमिति
विचार्यते, तत् किमस्योपन्यासेन !
ननूक्तं भगवता—"अस्थानमेतत् यद् द्वे चित्ते युगपत्त् संप्रतिपद्येयाताम्"
( ) इति, तत्कथम् ? इत्याह— तासां बुद्धीनां विकल्पिकानामिन्द्रिय-
ज्ञानाञ्च समानजातीय एकस्मिन् ज्ञाने कर्त्तव्ये सामर्थ्यनियमस्तथा भगवता
प्रतिपादितो भवेत् । ततो ग्राह्यग्राहकमसमानजातीयं बुद्धिद्वयमपि सह जायेत ।
समानजातीयं तु न सह जायेत ॥ ५०२ ॥