प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २४३

स च क्रमादनेकाणुसम्बन्धेन नितिष्ठति ॥ ४९५ ॥
एकाण्वत्ययकालश्च कालोऽल्पीयान् क्षणो मतः ।
बुद्धिश्च क्षणिका तस्मात् क्रमाद् वर्णान् प्रपद्यते ॥ ४९६ ॥
इति वर्णेऽपि रूपादावविच्छिन्नाभासिनी ।
विच्छिन्नाप्यन्यया बुद्धिः सर्वा स्याद् वितथार्थिका ॥ ४९७ ॥
घटनं यच्च भावानामन्यत्रेन्द्रियविभ्रमात् ।
भेदालक्षणविभ्रान्तं स्मरणं तद् विकल्पकम् ॥ ४९८ ॥
तस्य स्पष्टावभासित्वं जल्पसंसर्गिणः कुतः ।
नाक्षग्राह्योऽस्ति शब्दानां योजनेति विवेचितम् ॥ ४९९ ॥
नयननिमीलनेन तुलिता परिमिता स्थितैर्यस्य स तथा । स चाक्षिनिमेषकाल-
स्थाय्यकारादिरनेकेषामाकाशतमःसंज्ञितानां पक्ष्ममालाद्वयवर्त्तिनामणूनां सम्बन्धे-
नाक्रमणेन निमेषकालसंज्ञितेन क्रमाद् भूयः क्षणव्यवधानान्नितिष्ठति परि-
समाप्यते । एतेन 'अन्योऽपि वर्णोऽनेकक्षणस्थायी' इत्युक्तम् ॥ ४९५ ॥
एकस्याणोरत्यय आक्रमणं स कालः परिमाणं यस्य तादृशश्च कालोऽ-
ल्पीयान् लघुतमो भेत्तुमशक्यः क्षणो भवेत् । तावत्कालमात्रस्थास्नुतया
बुद्धिश्च क्षणिका । तस्मात् क्षणिकत्वाद् बुद्धिः क्रमात् पुनर्धीर्व्यवहिता भूयसो
भवन्ती वर्णान् प्रतिपद्यते । तत् कथमविच्छिन्नवर्णग्रहः सङ्गतः ! ॥४९६॥
इति तस्माद् वर्णेऽपि रूपादावपि बुद्धिस्तद्ग्राहिक्याऽन्यया धियाऽ-
न्तरिता वस्तुतो विच्छिन्नाप्यविच्छिन्नाभासिनी कुतश्चिन्निमित्ताद् भवन्ती
सर्वा वितथार्थिका शून्या भ्रान्तिः स्यात् ॥ ४९७ ॥
यच्च भावानां सदृशापरापरेषामुत्पद्यमानानां 'स एवायम्' इत्येकत्वघटनं
तद् भावानां परस्परतो भेदालक्षणेन विभ्रान्तं विकल्पकं ज्ञानं स्मरणम्;
अन्यत्रेन्द्रियविभ्रमात् । अतः पुनरलातादिषु आभ्राम्यमाणेषु चक्राद्याकारं ज्ञान-
मुत्पद्यते, असाविन्द्रियक्रमो निर्विकल्पक एव ॥ ४९८ ॥
तस्य विकल्पस्य जल्पसंसर्गिणः शब्दसंसर्गवतः स्पष्टावभासित्वं