प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२४० : प्रमाणवार्त्तिके
अवस्थितावक्रमायां सकृदाभासनान्मतौ ।
वर्णः स्यादक्रमोऽदीर्घः ;
क्रमवानक्रमां कथम् ॥ ४८६ ॥
उपकुर्यादसंश्लिष्यन् वर्णभागः परस्परम् ।
आन्त्यं पूर्वस्थितादूर्ध्वं वर्धमानो ध्वनिर्भवेत्¹ ॥ ४८७ ॥
अक्रमेण ग्रहादन्ते क्रमवद्धीश्च नो भवेत् ।
अथानेकमात्राकालमेकैव बुद्धिरस्तीत्युच्यते, तदानेककालमवस्थितौ सत्या-
मक्रमायां मतौ सर्वमात्राणां सकृदाभासनाद्दीर्घादिवर्णोऽक्रमः स्यात् ;
प्रतीतिनिबन्धनत्वाद् वस्तुव्यवस्थायाः । तथा चादीर्घो भवेत् । न ह्येककालमुच्चै-
रुच्चार्यमाणोऽप्येकमात्रिको दीर्घः ।
ननु क्रमवन्तो वर्णा अवयवक्रमेणोत्पद्यमाना दीर्घादिवुद्धिमुत्पादयिष्यन्ति ?
इत्याह—क्रमवान् वर्णभागः स्वस्वकालस्थायी परस्परमसंश्लिष्यन्नसम्ब-
ध्यमानो दीर्घबुद्धिमक्रमां कथमुपकुर्यादुत्पादयेत् ! क्रमवति ज्ञेये ज्ञानमपि
तथैव युक्तम् ॥ ४८६ ॥
अथोत्पन्ना वर्णावयवा अन्त्यावयवोत्पत्तिपर्यन्तमनुवर्तन्ते, ततः क्रमग्रहणं
सर्वग्रहणं चास्तीति युक्तं दीर्घादिग्रहणम् ? इत्याह—आ अन्त्यमन्त्यं वर्णावयवं
यावत् पूर्वपूर्वेषां वर्णावयवानां क्रमोत्पन्नानां स्थितौ सत्यां प्रथमवर्णावयवादूर्ध्वं
पूर्वोत्पन्नस्यानुवृत्तावपूर्वस्य चापरस्योत्पत्तौ वर्धमानो ध्वनिर्भवेत्, न
चैतदस्ति; अवयवक्रमग्रहणेन दीर्घबुद्धेरनुत्पादात् ॥ ४८७ ॥
स्यादेतत् । क्रमेणोत्पन्नानामवयवानान्त्यावयवकाले ग्रहणमिति न वर्धमान-
ध्वनिर्भवति पूर्वं कस्यचिद् ग्रहणाभावाद् ? इत्याह—अक्रमेण ग्रहणादन्त्यवर्ण-
निष्पत्तिकाले च तद्ग्राहिका क्रमवती धीर्नो भवेत्, ततश्च न दीर्घग्रहणम् ।
न ह्येककालमनेकैरुच्चार्यमाणेऽनेकस्मिन्नकारादौ दीर्घबुद्धिर्भवेत् ।
१. "नादैराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह ।
आवृत्तपरियाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते" ॥ (वा० प० १. ८४)
इति वैयाकरणाः, तान् प्रत्याह आचार्यः ।