प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २४१
॥ धियः स्वयं च न स्थानं तदूर्ध्वविषयास्थितेः ॥ ४८८ ॥
स्थाने स्वयं न नश्येत् सा पश्चादप्यविशेषतः ।
॥ दोषोऽयं सकृदुत्पन्नाक्रमवर्णस्थितावपि ॥ ४८९ ॥
सकृच्चत्नोद्भावाद् व्यर्थः स्याद् यत्नश्रोत्तरोत्तरः ।
॥ व्यक्तावप्येष वर्णानां दोषः समनुषज्यते ॥ ४९० ॥
अनेकया तद्ग्रहणे यान्त्या धीः सानुभूयते ।
एकैकबुद्धिः सकृदुत्पन्ना क्रमेणावयवान् गृह्णन्त्यन्त्यावयवग्रहणकाले^१ दीर्घ-
ग्राहिकेति चेत् ? आह—धियोऽवयवग्राहिकायास्तस्मादेकावयवग्रहणादूर्ध्वं
पूर्वगृहीतस्य विषयस्यास्थितेर्हेतोर्न स्थानं स्थितियुक्ता ॥ ४८८ ॥
अथ विषयानवस्थानेऽपि स्वयमविनश्वरस्वभावतया बुद्धेः स्थाने वा
स्वीक्रियमाणे पश्चादन्तावयवग्रहणानन्तरमप्यविनश्वरस्वभावतयाऽविशेषतो न
नश्येत् । बुद्धेः सकृदुत्पन्नायाश्चिरावस्थाने यो दोषः सर्वदाऽविनाशप्रसङ्ग
उक्तः, अयं सकृदुत्पन्नानामक्रमाणां वर्णानां क्रमग्राहिविज्ञानोत्पत्तिकाsubscriptionलं यावद्-
वस्थितावप्युच्यमानायां बोद्धव्यः । यदि सकृदुत्पन्ना अप्यविनश्वरस्वभावतया
कञ्चित् कालमनुवर्तन्ते^२, तदा चिरमपि तत्स्वभावाप्रच्यवादनुवर्तेरन् ॥ ४८९ ॥
किञ्च—सकृत् कृताद् यत्नात् ताल्वादिव्यापारात वर्णानामुत्पन्नतवादु-
त्तरोत्तरो यत्नश्च व्यर्थः स्यात् ।
योऽपि मन्यते—“प्रयत्नप्रेरितेन वायुना स्तिमितस्य वायोराकाशसंयुक्तस्य
संयोगविभागकृता शब्दस्याभिव्यक्तिर्भवति” इति, तं प्रत्याह—वर्णानां वायवीय-
संयोगविभागद्वारेणाभिव्यक्तावपीष्यमाणायामयमनन्तरोक्तोऽक्रमाणां सकृदभि-
व्यक्तेरुत्तरो यत्नः प्राणप्रेरणादिको व्यर्थः स्यादिति दोषः समनुषज्यते ॥४९०॥
स्यादेतद्—अनेकया धिया तस्यानेकाश्रयात्मकस्य वर्णस्य ग्रहणे कृते
पश्चाद् यान्त्या धीरन्त्यावयवग्राहिका सा बुद्ध्यन्तरेणानुभूयते, तया दीर्घा-
दिबुद्धिर्भविष्यति चेत् ? नन्वेवं पूर्वासां बुद्धीनामनेकावयवग्राहिकाणां न
बुद्ध्यन्तरेण ग्रहः, नापि स्वसंवेदनेन वित्तिः । यां चानुभूयते, साऽन्त्यावयव-
१. गृह्णात्यु०—रा० । २. मनुवर्तते—रा० ।
प्र० वा० : १६