प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२३२ प्रमाणवार्त्तिके
नाध्यक्षमिति चेदेष कुतो भेदः समार्थयोः ॥ ४५४ ॥
अदृष्टैकार्थयोगादेः संविदो नियमो यदि ।
सर्वथान्यो न गृह्णीयात् संविद्भेदोऽप्यपोदितः ॥ ४५५ ॥
येषां च योगिनोऽन्यस्य प्रत्यक्षेण सुखादिकम् ।
विदन्ति तुल्यानुभवास्तद्वत् तेऽपि स्युरातुराः ॥ ४५६ ॥
विषयेन्द्रियसम्पाताभावात् तेषां तदुद्भवम् ।
नोदेति दुःखमिति चेत् ? न वै दुःखसमुद्भवः ॥ ४५७ ॥
'दुखस्य¹ वेदनं' किन्तु दुःखज्ञानसमुद्भवः ।
बुद्धिमात्रम्, ततः प्रीतिपरितापाद्यभावात् न भोक्तृत्वमिति चेत् ? समार्थयो-
रैकविषययोः स्वपरसन्तानवर्त्तिनोर्ज्ञानयोरेष प्रत्यक्षाप्रत्यक्षलक्षणः कुतो भेदः;
सुखस्वरूपविषयत्वात् द्वयमपि प्रत्यक्षमप्रत्यक्षं वा स्यात् ! ॥ ४५४ ॥
अदृष्टाच्छुभाशुभादिलक्षणादेकार्थसमवायादेर्वा निमित्तात् स्वसन्तानवर्त्ति-
सुखग्राहिकायाः संविदो नियमो भोगरूपाववाधारणम्, तेनान्यस्य न भोक्तृतेति
यदीष्यते, तदाऽदृष्टेनैकार्थसमवायेन वा नियमितं सुखादि—अन्यो न गृह्णीया-
देवेत्यस्तु; स्वरूपप्रतिभासे भोक्तृत्वस्याप्रतिषेधात् । न हि आत्मसमवायितामात्रेण
सुखादेर्भोगः, किं तर्हि ? उपलम्भेन । स च परस्याप्यस्तीति भोक्ता स्यात् । एकस्य
विषयस्य संविद्भेदो ग्रहणभेदोऽपि व्यक्ताव्यक्ततया अपोदितो² निराकृतः;
ततः स्वरूपप्रतिभासस्यैकप्रकारत्वात् ॥ ४५५ ॥
येषां³ च परेषां कारणादीनां योगिनोऽन्यस्य सुखादिकं प्रत्यक्षेण
योगबलोत्पन्नेन विदन्तीति मतम्, तेषां मते परेण सुखिना दुःखिना च सह
तुल्यानुभवा योगिन इति तद्वत् दुःखिपुरुषवत् ते योगिनोऽप्यातुरा दुःख-
पीडिताः स्युः ॥ ४५६ ॥
विषयेन्द्रिययोः सम्पातस्य संसर्गस्याभावात् तदुद्भवं विषयेन्द्रिय-
संसर्गजं दुःखं तेषां योगिनां नोदेतीति चेत् ? न वै नैव दुःखस्य समुद्भव
१. दुःखसंवेदनं—पाठा० । २. उदितो—रा० ।
३. वैभाषिकाणामित्यर्थः ।