प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २३१
आलम्बमानस्यान्यस्याप्यस्त्यवश्यमिदं द्वयम् ॥ ४५१ ॥
अथ नोत्पद्यते तस्मान्न च तत्प्रतिभासिनी ।
सा धीर्निर्विषया प्राप्ता;
सामान्यं च तदग्रहे ॥ ४५२ ॥
न गृह्यत इति प्रोक्तम्;
न च तद्वस्तु किञ्चन ।
तस्मादर्थावभासोऽसौ नान्यस्तस्या धियस्ततः ॥ ४५३ ॥
सिद्धे प्रत्यक्षभावात्मविदो; गृह्णाति तान् १ पुनः ।
वर्तिनः सुखादीनालम्बमानस्यान्यस्य पुरुषान्तरज्ञानस्येदं तज्जत्वं तत्प्रति-
भासित्वं द्वयमालम्बनीयसुखाद्यपेक्षयाप्यवश्यमस्ति; ततः सोऽपि भोक्ता
स्यात् ॥ ४५१ ॥
अथान्यस्य धीर्भोक्तृसुखादेः सकाशान्नोत्पद्यते, नापि तत्प्रतिभासिनी-
ष्यते, तदा सा धीर्निर्विषया प्राप्ता । ग्राह्यस्य पररूपस्याभावेऽपि प्रकाशमाना
स्वप्रकाशैव स्यात् ।
स्यादेतत् । भोक्तुः सुखं यद्यपि स्वरूपेण परबुद्ध्या न गृह्यते, तत् सामा-
न्यमात्रं तु गृह्यते इति भोक्तृत्वनिरालम्बनत्वयोरभावः ? इत्याह — तस्य भोक्तृ-
सुखविशेषस्याग्रहे तत्समवायि सामान्यं न गृह्यत इति प्रोक्तम्— “अतत्स-
मानताव्यक्ती तेन नित्योपलम्भनम्” ( प्र० वा० २. २० ) इत्यादिना ।
न च तत् सामान्यं किञ्चन वस्तु । तथा २ हि — उपगतस्यानुपलम्भबाधितत्वात्
तस्मादनन्तरोक्ताद् युक्तिकलापात् अर्थावभासोऽसौ स्फुटं प्रकाशमान-
स्तस्याः परोक्षत्वेनेष्टाया धियो नान्यः, किन्तु तद्रूप एव ॥ ४५२–४५३ ॥
ततोऽर्थाभासज्ञानयोस्तादात्म्यात् प्रत्यक्षभावात्मविदो प्रत्यक्षत्वस्व-
संवित्ती सिद्धे; ज्ञानस्यापरोक्षतया परनिरपेक्षप्रकाशत्वाच्च ।
स्यादेतत् । स्वसन्तानवर्तिनः सुखादीनध्यक्षमालम्बते, ततः प्रीतिपरितापा-
दियोगाद् भोक्तृता । अन्यस्य पुनस्तान् सुखादीन् नाध्यक्षं गृह्णाति, किन्तु
१. तत्—रा० । २. यथा—रा० ।