प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २३३
न हि दुःखाद्यसंवेद्यं पीडानुग्रहकारणम् ॥ ४५८ ॥
भासमानं स्वरूपेण पीडा दुःखं स्वयं यदा ।
न तदालम्बनं ज्ञानं न तदैवं प्रयुज्यते१ ॥ ४५९ ॥
भिन्ने ज्ञानस्य सर्वस्य तेनालम्बनवेदने ।
अर्थसारूप्यमालम्ब आत्मा वित्तिः स्वयं स्फुटा ॥ ४६० ॥
अपि चाध्यक्षताऽभावे धियः स्याल्लिङ्गतो गतिः ।
तच्चाक्षमर्थो धीः पूर्वो मनस्कारोऽपि वा भवेत् ॥ ४६१ ॥
कार्यकारणसामग्र्यामस्यां सम्बन्धि नापरम्२ ।
सामर्थ्यादर्शनात् तत्र नेन्द्रियं व्यभिचारतः ॥ ४६२ ॥
उत्पत्तिः दुःखस्य वेदनं दुःखित्वम्, किन्तु दुःखविषयज्ञानसमुद्भवो दुःखिता।
न हि दुःखम्, आदिशब्दात् सुखम्, असंवेद्यम् अजायमानं पीडानुग्रहयोः
कारणं भवति, येन दुःखसुखयोरुत्पत्तौ दुःखितसुखिते स्याताम् ॥४५७-४५८॥
ननु बौद्धस्यापि मते योगिनः सुखाद्याकारेण ज्ञानेन परदुःखमालम्बमानाः
कस्मादातुरा न भवन्ति दुःखिन इव योगिनोऽपि, दुःखाकारं स्वसंवेदनञ्च ज्ञान-
मिति न कश्चिद् विशेषः ? इत्याह—दुःखं स्वयं परनिरपेक्षप्रकाशं स्वरूपेण
प्रकाशस्वभावेन भासमानं पीडा । तत् तस्मादुत्पन्नं तत्सरूपं तदालम्बनं
योगिनो ज्ञानं न पीडेति यदा बौद्धैरिष्यते, तदैवं योगिनोऽपि परदुःखालम्बका
दुःखिनः स्युरिति न युज्यते, येनायं भेदः ॥ ४५९ ॥
तेन सर्वस्य ज्ञानस्यालम्बनवेदने भिन्ने भिन्नलक्षणे । तथा हि—
अर्थसारूप्यमालम्ब आलम्बनार्थः, आत्मा स्वयं परनिरपेक्षः, स्फुटा
वित्तिर्वेदनार्थः ॥ ४६० ॥
अपि च—धियोऽध्यक्षताऽभावे लिङ्गतो गतिः स्यात् । तच्च लिङ्गं
भवदक्षमिन्द्रियमर्थो विषयो धीरनन्तरा पूर्वको मनस्कारो वा भवेत् ॥ ४६१ ॥
यस्मात् कार्यकारणसामग्र्यामस्यामेभ्योऽपरमात्मनः संयोगादिसम्ब-
न्धि नास्ति, सामर्थ्यादर्शनात् । तत्र तेष्विन्द्रियं तावन्न लिङ्गम्; व्यभि-
१. प्रसज्यते—पाठा० । २. नापराम्—रा० ।