प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

३३० प्रमाणवार्त्तिके
एतेनानात्मवित्पक्षे सर्वार्थादर्शनेन ये ।
अप्रत्यक्षा धियं प्राहुस्तेऽपि निर्वर्णितोत्तराः ॥ ४४८ ॥
आश्रयालम्बनाभ्यासभेदाद् भिन्नप्रवृत्तयः ।
सुखदुःखाभिलाषादिभेदा बुद्धय एव ताः ॥ ४४९ ॥
प्रत्यक्षाः, तद्विविक्तं च नान्यत् किञ्चिद्विभाव्यते ।
यत्तज्ज्ञानं परोऽप्येतान्¹ भुञ्जीतान्येन विद् यदि ॥ ४५० ॥
तज्जा तत्प्रतिभासा वा यदि धीर्वेत्ति नापरा ।
अनात्मवित्पक्षे स्वसंवेदनाभावे एतेनानन्तरमुपदर्शितेन सर्वस्यार्थस्या-
दर्शनेन दर्शनाभावप्रसङ्गेन ये जैमिनीया अप्रत्यक्षां धियमर्थापत्तिगम्यामाहुः,
तेऽपि निर्वर्णितोत्तरा दत्तोत्तरा बोद्धव्याः । तथा हि—अर्थदर्शनान्यथानुपपत्त्या
बुद्धिव्यवस्थापनीया, अर्थदर्शनमेव तु बुद्धिपरोक्षतायामसमञ्जसमिति न तदन्यथा-
नुपपद्यमानं बुद्धिं कल्पयितुमलम् ॥ ४४८ ॥
अपि च—आश्रयस्येन्द्रियस्यालम्बनस्य सुखादिवेदनीयस्याभ्यासस्य च
यथावृत्तस्य भेदाद् विशेषात् सुखदुःखाभिलाषादिभेदा भिन्नप्रवृत्तयो
नानाकाराः संविदितरूपा जायन्ते, बुद्धय एव च ताः; बोधस्वभावत्वात्,
ज्ञानेनाभिन्नहेतुकत्वाच्च ॥ ४४९ ॥
ततः प्रत्यक्षाः । न च सामान्येन वेदनमिति स्ववेदनतैव । न च तेभ्यः
सुखादिभ्यो विविक्तं भिन्नमन्यत् किञ्चिद् बुद्धिरूपं विभाव्यते उपलभ्यते
यत् तत् प्रत्यक्षं ज्ञानं स्यात् ।
किञ्च—अन्येन ज्ञानेनान्यस्य ज्ञानस्य वित् वेदनं यदीष्यते, तदा
भोक्तृसन्तानवर्त्तिन एतान् सुखादीन् परः प्रतिपत्ताऽलभ्यमानो भुञ्जीत सुखा-
द्युपभोगवान् भवेत् भोक्तृपुरुषवत् ॥ ४५० ॥
तस्मात् सुखादेर्जाता तत्प्रतिभासा सुखादिप्रतिभासा वा तान् सुखादीन्
वेत्ति भोक्तृत्वेन, नापरा² काचिद्² बुद्धिरिति यदीष्यते, तदा भोक्तृसन्तान-
१. परोऽप्येनां—पाठा० । २-२. नापरायाः कश्चिद्—रा० ।