प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

दर्शनोपाधिरहितस्याग्रहात् तद्ग्रहे ग्रहात् ।
दर्शनं नीलनिर्भासम्;
नार्थो बाह्योऽस्ति केवलम् ॥ ३३५ ॥
कस्यचित् किञ्चिदेवान्तर्वासनायाः प्रबोधकम् ।
ततो धियां विनियमो न बाह्यार्थव्यपेक्षया ॥ ३३६ ॥
अन्यतो वासनाप्रतिनियमाद् वा इति विचारमिदमर्हति । न तावद् बुद्धिव्यति-
रेकिणार्थः कश्चिद्द्वेततयोपलभ्यते; बुद्धिस्वरूपमात्रवेदनात् । कादाचित्कतया तु
कारणं तस्याः किञ्चिद् व्यवस्थापनीयम् । तच्च बाह्यम्, वासना वा स्यात्;
उभयथाप्युपपत्तेः ॥ ३३४ ॥
तत्र दर्शनेन ज्ञानेनोपाधिना विशेषणेन रहितस्य नीलादेरग्रहात् तस्य
ग्रहे च नीलस्य ग्रहात् सहैव नीलधियोर्वेदनात् दर्शनं नीलादिनिर्भासं नीला-
कारं व्यवस्थितम् । यत् तावत् नीलादिकं बाह्यमित्युच्यते, तद् ज्ञानेन सहोपलम्भ-
नियमात् तदभिन्नस्वभावम्, द्विचन्द्रादिवत् ।
कस्तर्हि नास्ति ? इत्याह—बाह्यो नीलादिरर्थः केवलं नास्ति,
तत्साधकत्वेनाभिमतस्याध्यक्षस्यासामर्थ्यात् ॥ ३३५ ॥
एवं तर्हि ज्ञानस्य गजाद्याकारस्यालोकादिनिमित्तान्तरसद्भावेऽपि देशकालादि-
प्रतिनियमदर्शनाद् अर्थो व्यवस्यति ? इत्याह—कस्यचिज्ज्ञानस्य गजाद्याकारस्य
किञ्चिदेव ज्ञानमन्तर्वासनायाः समनन्तरप्रत्ययान्तरवर्तिन्या नियतज्ञानजनन-
योग्यतालक्षणायाः प्रबोधकं कार्योत्पादनाभिमुख्यकारकम् । ततः प्रबोधकवशात्
धियां नियताकारतया विनियमः, न बाह्यार्थव्यपेक्षया । को हि विशेषो
बाह्यो वा नियामकः प्रतिभासस्य, प्रबुद्धवासनाविशेषः समनन्तरप्रत्ययो वा ! तत्र
वासनायाः सामर्थ्यं स्वप्नादावुपलब्धम्, न तु बाह्यस्य; (तस्य) नित्यपरोक्षत्वात् ।
न तथापि परोक्षस्य बाह्यस्य साधकस्याभावेऽपि नाभावस्थितिरिति चेत् ? प्रति-
भासमानं ज्ञानं बाह्यं तु न प्रतिभासत एवेति तावतैवाभिमतसिद्धेः साधकप्रमाण-
रहितपिशाचायमानबहिरर्थनिषेधे नास्माकमादरः । यदि तु तन्निषेधनिर्वन्धो गरीयान्,
सांशत्वानंशत्वकल्पनया परमाणुप्रतिषेधे आचार्यीयः पर्येषितव्यः ॥ ३३६ ॥