प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १९९
विभक्तलक्षणग्राह्यग्राहकाकारविप्लवा ।
तथा कृतव्यवस्थेयं केशादिज्ञानभेदवत् ॥ ३३१ ॥
यदा तदा न सच्चोद्यग्राह्यग्राहकलक्षणा ।
तदान्यसंविदोऽभावात् स्वसंवित् फलमिष्यते ॥ ३३२ ॥
यदि बाह्योऽनुभूयेत को दोषो नैव कश्चन ।
इदमेव किमुक्तं स्यात् स बाह्योऽर्थोऽनुभूयते ॥ ३३३ ॥
यदि बुद्धिस्तदाकारा सास्त्याकारविशेषिणी ।
सा बाह्यादन्यतो वेति विचारमिदमर्हति ॥ ३३४ ॥
कथं तर्हि ग्राह्यग्राहकप्रतिभासव्यवसायौ ? इत्याह—आन्तरैरप्रहीणद्वय-
वासनाविप्लवैर्यथा विभक्तलक्षणौ ग्राह्यग्राहकाकारावेव विप्लवौ यस्याः
सा तादृशी निरीक्ष्यते विभाव्यते आन्तर्दर्शनानुरोधेन, तथा ग्राह्यग्राहकभेदेन
कृतव्यवस्था स नीलादिबहिर्देशं ग्राह्यम्, आन्तरञ्च संवेदनं ग्राहकमिति विप्लव
एषः; केशादिज्ञानभेदवत् । न हि केशोण्डुकज्ञानविशेषस्य ग्राहकवद् ग्राह्यः
केशावयवोऽस्ति, किं तर्हि ? केशाभासः प्रकाश एव केवलः ॥३३०-३३१॥
विप्लववशाच्च ग्राह्यग्राहकभेदेन बुद्धिर्यदा व्यवस्थाप्यते, तदा न सच्चोद्य-
ग्राह्यग्राहकलक्षणा सा । न हि वस्तुतो ग्राह्यग्राहकभावः सम्भवति । न च
विप्लववशाद् वस्तुव्यवस्था; केशद्विचन्द्रादेरपि तत्त्वप्रसङ्गात् । यदा च न ग्राह्य-
ग्राहकता विज्ञप्तिमात्रतायाम्, तदान्यस्य ग्राह्यस्य संविदो ज्ञानस्याभावात्
स्वसंवित् फलमिष्यते ॥ ३३२ ॥
ननु यदि बाह्योऽर्थो ज्ञानेनानुभूयते, तदा को दोषः, येन स्वसंवित्
फलमिष्यते ? आह—यद्यनुभूयते, तदा नैव कश्चन दोषः । अनुभव एव तु
बाह्यस्य नास्तीत्युच्यते । तथा इदमेव किमुक्तं स्यात्—'बाह्योऽर्थो ज्ञानेना-
नुभूयते' इति ! ॥ ३३३ ॥
यदि बुद्धिस्तदाकारा वा बाह्यरूपेत्युच्यते, सत्यमस्ति सा बुद्धि-
राकारविशेषिणी नीलानीलाद्याकारविशेषयुक्ता; किन्तु सा बुद्धिर्बाह्यादर्थाज्जायेत,