प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २०९
तस्माद् द्विरूपमस्त्येकं यदेवमनुभूयते ।
स्मर्यते चोभयाकारस्यास्य संवेदनं फलम्¹ ॥ ३३७ ॥
यदा निष्पन्नतद्भाव इष्टोऽनिष्टोऽपि वा परः ।
विज्ञप्तिहेतुर्विषयस्तस्याश्चानुभवस्तथा ॥ ३३८ ॥
यदा सविषयं ज्ञानं ज्ञानांशेऽर्थव्यवस्थितेः ।
तदा य आत्मानुभवः स एवार्थविनिश्चयः ॥ ३३९ ॥
यस्माद् बाह्योऽर्थो नानुभूयते, तस्मादेकं विज्ञानमविद्योपप्लुतत्वात् द्विरूपं
बोधरूपं नीलादिरूपञ्चास्ति । यत् यस्माज्ज्ञानमेवं द्वयाकारतयाऽनुभूयते स्ववेदनेन
यथानुभवं कालान्तरे स्मर्यते च । तथा चान्यस्य संवेदनाभावात् उभया-
द्याकारस्य नीलाद्यनुभवरूपस्य संवेदनं फलम् । तदेवम्—प्रमेयो ग्राह्याकारः,
प्रमाणं ग्राहकाकारः, फलं स्वसंविदिति दर्शितं भवति ॥ ३३७ ॥
यदा बहिरर्थवादेऽपि परो बाह्योऽर्थ इष्टोऽनिष्टोऽपि वा निष्पन्नतद्-
भावो भावनावशाद् व्यवस्थितेष्टानिष्टभावः सरूपाय विज्ञप्तेर्हेतुः सन् विषयो
भवति, तदा तस्या विज्ञप्तेस्तथा इष्टानिष्टाकारेणानुभवो विषयस्य चानुभव
उच्यते । तेन विषयसारूप्यं प्रमाणमर्थसंवित् फलमुक्तम् ॥ ३३८ ॥
अथ वा विज्ञानवादेऽप्यविरुद्धमित्याह—यदा ज्ञानस्यांशे आकारे
विप्लववशाद् अर्थस्य व्यवस्थितेर्ज्ञानं सविषयमिष्टम्, तदा य आत्मनो
ज्ञानाकारस्यानुभवः स एवार्थस्य निश्चयः संवेदनमिष्यते । ततश्च विज्ञान-
वादेऽप्यर्थाकारः प्रमाणमर्थसंवित्फलमविरुद्धम् ॥ ३३९ ॥
१. “सव्यापारप्रतीतत्वात् प्रमाणं फलमेव सत् ।
प्रमाणत्वोपचारस्तु निर्व्यापारे न विद्यते ॥
स्वसंवित्तिः फलं वात्र तद्रूपो ह्यर्थनिश्चयः ।
विषयाभासतैवास्य प्रमाणं तेन मीयते ॥
यदाभासं प्रमेयं तत् प्रमाणफलते पुनः ।
ग्राह्यग्राहकसंवित्ती त्रयं नातः पृथक्कृतम् ॥” (प्र० समु० ९-११)
इति प्रमाणसमुच्चयानुरोधाच्चतुरावर्तितोऽत्राचार्येण फलविकल्पः । सिद्धा-
न्तस्थापनं तु ३३९कारिकायां विज्ञानवादमालम्ब्यैव कृतमिति ध्येयम् ॥