प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १८९
निवृत्तिर्न निवर्त्तेत निवृत्तेऽप्यक्षविप्लवे ॥ २९७ ॥
कदाचिदन्यसन्ताने तथैवार्प्येत वाचकैः ।
दृष्टस्मृतिमपेक्षेत न भासेत परिस्फुटम् ॥ २९८ ॥
सुप्तस्य जाग्रतो वापि यैव धीः स्फुटभासिनी ।
सा निर्विकल्पोभयथाप्यन्यथैव विकल्पिका ॥ २९९ ॥
तस्मात् तस्याविकल्पेऽपि प्रामाण्यं प्रतिषिध्यते ।
विसंवादात् तदर्थं च प्रत्यक्षाभं द्विधोदितम् ॥ ३०० ॥
निवृत्तिः स्यात्; अक्षविप्लवो हि न तस्या हेतुः, ततश्च सत्यपि तस्मिन्
विमर्शात्निवर्त्तते सर्पबुद्धिरिव । तथा हि—अक्षविप्लवेऽपि तिमिरादौ निवृत्तेऽपि
तत्त्वमविचारयतो न निवर्त्तते तद्द्विचन्द्रबुद्धिः; अक्षविप्लवस्य तत्कारणत्वाभावात्,
अकारणनिवृत्तौ च निवृत्त्ययोगात् ॥ २९७ ॥
किञ्च—यथानुभवं समदेशकालस्यान्यस्य चित्तसन्ताने यथा 'अहिरहिः'
इत्युपदर्शनेन सर्पभ्रान्तिरर्प्यते, तथा द्विचन्द्रादिभ्रान्तिरपि तस्या वाचकैः
शब्दैरर्प्येत; सामग्रीतुल्यत्वात्, तिमिरस्य चाहेतुकत्वात् । अपि च—यथा
मरीचिषु तरङ्गजलसमासु पूर्वदृष्टजलस्मरणसापेक्षा जलभ्रान्तिः, तत्र द्विचन्द्रा-
दिभ्रान्तिरपि मानसीत्वात् दृष्टचन्द्रद्वयस्मृतिमपेक्षेत । न चेयं स्मरणसापेक्षा;
चक्षुर्विस्फारणमात्रेण स्फुरणात् । तथा मानसीत्वात् परिस्फुटं सुव्यक्तग्राह्याकारा
न भासेत, जलादिभ्रान्तिरिव ॥ २९८ ॥
तस्मात् सुप्तस्य जाग्रतोऽपि वा यैव धीः स्फुटावभासिनी व्यक्त-
ग्राह्याकारा, सा निर्विकल्पाऽभ्युपगन्तव्या । अन्यथैव ह्यस्फुटावभासिनी धीरु-
भयथा सुप्तस्य जाग्रतोऽपि वा कल्पिका युक्ता ॥ २९९ ॥
यत एवम्, तस्मात् 'कल्पनापोढम्' इत्युक्ते तिमिरज्ञानस्याविकल्पे निर्वि-
कल्पत्वेऽपि सति प्रामाण्यं प्रत्यक्षात्मकं प्राप्तं 'सतैमिरम्' इत्यपवादेन विसंवादात्
प्रतिषिध्यते; संवादलक्षणत्वात् प्रामाण्यस्य । तदर्थमुपप्लुतज्ञाननिवृत्त्यर्थं चाचार्य-
दिङ्नागेन प्रत्यक्षाभं संक्षेपतो द्विधोक्तम्—सविकल्पमविकल्पञ्च ॥ ३०० ॥
उक्तं प्रत्यक्षाभम् ॥