प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१८८ प्रमाणवार्त्तिके
मानसं तदपीत्येके तेषां ग्रन्थो विरुध्यते ।
नीलद्विचन्द्रादिधियां हेतुरक्षाण्यपीत्ययम् ॥ २९४ ॥
पारम्पर्येण हेतुश्चेदिन्द्रियज्ञानगोचरे ।
विचार्यमाणे प्रस्तावो मानसस्येह कीदृशः ! । २९५ ॥
किं वैन्द्रियं यदक्षाणां भावाभावानुरोधि चेत् ।
तत् तुल्यं विक्रियावच्चेत् सैवेयं किं निषिध्यते ! ॥ २९६ ॥
सर्पादिभ्रान्तिवच्चास्याः स्यादक्षविकृतावपि ।
तद् द्विचन्द्रादिज्ञानमपि मानसं मनोभ्रम इत्येके१ आचार्याः ।
तेषामेवंवादिनां नीलद्विचन्द्रादिधियामक्षाण्यपि हेतुरित्येतदर्थवाचको ग्रन्थो
विरुध्यते । ग्रन्थः पुनरयम्—“यावच्चक्षुरादीनामप्यालम्बनत्वप्रसङ्गः । तेऽपि हि
परमार्थतोऽन्यथा विद्यमाना नीलाद्याभासस्य द्विचन्द्राद्याभासस्य च ज्ञानस्य
कारणीभवन्ति” ( ) इति ॥ २९४ ॥
स्यादेतत् । मानसस्य प्रत्यक्षस्येन्द्रियं पारम्पर्येण हेतुः, तेन विरोधा-
भावश्चेत् ? वादविधिप्रकरणे इन्द्रियज्ञानस्य प्रत्यक्षस्य गोचरे विचार्यमाणे
मानसस्य विकल्पस्य इहावसरे कीदृशः प्रस्तावः, येन परम्परया तद्धेतु-
रिन्द्रियमुच्यते ! ॥ २९५ ॥
तिमिरज्ञानं भ्रममनिच्छतोऽपि किं कीदृशमैन्द्रियज्ञानमिष्यते, यद-
क्षाणां भावाभावयोरनुरोधि स्वभावाभावाभ्यामनुवर्तकं२ तदैन्द्रियमिति चेत् ?
तत् इन्द्रियभावाभावानुरोधित्वं तैमिरिकज्ञानस्यापि तुल्यम् । न हीन्द्रियव्यापार-
मन्तरेण तैमिरिकज्ञानमुत्पद्यते । इन्द्रियविकारेण विक्रियावत् ज्ञानमैन्द्रियं चेत् ?
द्विचन्द्रादिज्ञानानां तिमिरादीन्द्रियविकारेण विक्रिया, सैवेयमभूतार्थोपदर्शना-
त्मिका भ्रान्तत्वनिमित्तमुक्ताऽस्माभिः किं निषिध्यते ॥ २९६ ॥
यदि च द्विचन्द्रादिधीर्मानसी भ्रान्तिः, तदा सर्पोचितदेशे मन्दमन्दालोके
रज्ज्वादौ संस्थानसाम्यग्रहात् उत्पन्नायाः सर्पादिभ्रान्तेरिव मरीचिषु जल-
भ्रान्तेरिव यथा प्रत्यक्षं विचारात्, अस्या द्विचन्द्रभ्रान्तेरक्षविकृतावपि सा
१. कणादादय इत्यर्थः । २. स्वभावाभ्यामनु०—रा० ।