प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १८७
न प्रत्यक्षानुवृत्तित्वात् कदाचिद् भ्रान्तिकारणम् ॥ २९० ॥
यथैवेयं परोक्षार्थकल्पना स्मरणात्मिका ।
समयापेक्षिणी नार्थं प्रत्यक्षमध्यवस्यति ॥ २९१ ॥
तथानुभूतस्मरणमन्तरेण घटादिषु ।
न प्रत्ययोऽनुयँस्तच्च प्रत्यक्षात् परिहीयते ॥ २९२ ॥
अपवादश्चतुर्थोऽत्र तेनोक्तमुपघातजम् ।
केवलं तत्र तिमिरमुपघातोपलक्षणम् ॥ २९३ ॥
दीनामेकार्थकारित्वख्यापनार्थं घट इत्यादिशब्दनिवेशः स संशयो हेतुर्यस्याः सा
संकेतसंश्रया कल्पना दृश्यमानामरीचिनिचयादेरन्यस्य जलादेरारोपितस्य
कल्पना, अन्यार्थकल्पना; ते एते कल्पने प्रत्यक्षानन्तरभावित्वेन प्रत्यक्षा-
नुवृत्तित्वादात्मन्यपि कदाचिद्विमर्शकानां प्रत्यक्षता भ्रान्तिकारणं
भवतः ॥ २९० ॥
अतो यथैवेयमनुमानानुमानिकादिपरोक्षार्थकल्पना पूर्वं गृहीतसमया-
पेक्षिणी सती स्मरणादिरूपा प्रत्यक्षं प्रत्यक्षविषयमर्थं नाऽध्यवस्यति,
किन्तु कल्पितमेव गृह्णाति ॥ २९१ ॥
तथा संकेतकाले व्यवहारलाघवार्थं कल्पितस्य द्रव्यादेरनुमानभूतस्य
पश्चात् स्मरणमन्तरेण घटादिषु 'घटोऽयम्' इत्याद्येकवस्त्ववसायी प्रत्ययो न
भवति । तच्च संकेतितमारोपितं चार्थमनुयन् घटोऽयं जलमिति च प्रत्ययः
प्रत्यक्षात् प्रत्यक्षत्वात् परिहीयते; तस्य वस्तुविषयत्वात् संकेतापेक्षस्य च
विपर्ययात् ॥ २९२ ॥
'सतैमिरम्' इति चतुर्थो हेत्वाभासः कल्पनारहितवेनातिप्रसक्तायाः
प्रत्यक्षताया अपवादः । अभ्रान्तत्वस्य लक्षणैकदेशत्वोपलक्षणत्वं च, न तु
कल्पनापोढत्वनिराकृतस्योदाहरणमिदम् । केवलं सतैमिरमित्यत्र तिमिरं
सबाह्योपघातस्य ज्ञानविकृतिहेतोरुपलक्षणम् । तेनान्येन्द्रियविकारजमिन्द्रियजं
च निर्विकल्पं प्रत्यक्षाभासं सिध्यति ॥ २९३ ॥