प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१८६ प्रमाणवार्त्तिके
प्रत्यक्षाभासविचारः
त्रिविधं कल्पनाज्ञानमाश्रयोपप्लवोद्भवम् ।
अविकल्पकमेकं च प्रत्यक्षाभं चतुर्विधम्¹ ॥ २८८ ॥
अनक्षजत्वसिद्ध्यर्थमुक्ते द्वे भ्रान्तिदर्शनात् ।
सिद्धानुमादिवचनं साधनायैव पूर्वयोः ॥ २८९ ॥
संकेतसंशयान्यार्थसमारोपविकल्पने ।
प्रत्यक्षाभासमिदानीं वक्तव्यम्। त्रिविधं कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षाभम्-मरीचि-
कायां जलाध्यवसायि भ्रान्तिज्ञानम्, संवृतौ विसंवादिव्यवसायसांवृतज्ञानम्,
पूर्वदृष्टैकत्वकल्पनाप्रवृत्तं लिङ्गानुमेयादिज्ञानम् । अविकल्पकञ्च एकं प्रत्य-
क्षाभम् । कीदृशम् ? आश्रयस्येन्द्रियस्योपप्लवस्तिमिराद्युपघातस्तस्माद् भवो
यस्य तत्तथा । एवञ्च चतुर्विधञ्च प्रत्यक्षाभासम् ॥ २८८ ॥
नन्वविकल्पकं प्रत्यक्षम्, ततस्त्रयमपीदं सविकल्पकत्वादेकः प्रत्यक्षाभासः,
तत् किम्-भ्रान्तिज्ञानं मृगतृष्णिकायां जलावसायि, संवृतिसतो द्रव्यादेर्ज्ञानम्,
अनुमानं लिङ्गज्ञानम्, आनुमानिकं लिङ्गिज्ञानम्, स्मार्तं स्मृतिः, आभिलापिकं
चेति विकल्पप्रभेद आचार्यदिङ्नागेनोक्तः ? इत्याह-द्वे सांवृतारोपितयोः
कल्पनाज्ञानेऽनक्षजत्वस्यानिन्द्रियत्वस्य सिद्ध्यर्थं भेदेनोक्ते । परेषां तयोर-
क्षजत्वभ्रान्तिदर्शनाद्-घटोऽयं द्वौ कम्पत इत्यादि, जलमिदमिति च व्यवसाया-
त्मकमिन्द्रियप्रत्यक्षमेव प्रतिपद्यत इति परो मन्यते, तन्निरासार्थं द्वयोरुपादानम् ।
अनिन्द्रियत्वेन स्मृतिबलभावित्वेन सिद्धं च तदनुमादि च तस्य वचनं
पूर्वयोः सांवृतारोपितकल्पनयोरेवानक्षजत्वसाधनाय । तथा हि-यत् पूर्वानुभूत-
समयस्मृतिभावि न तत् प्रत्यक्षम्, यथा अनुमानादि; अनुभूतसमयस्मृतिसापेक्षा
चावयविजलादिकल्पना इति विरुद्धोपलब्धिरुक्ता ॥ २८९ ॥
ननु सांवृतारोपितकल्पनायाः कथं प्रत्यक्षताशङ्का ? इत्याह-बहूनां रूपा-
१. “भ्रान्तिसंवृतिसत् ज्ञानमनुमानानुमानिकम् ।
स्मार्त्ताभिलापिकं चेति प्रत्यक्षाभं सतिमिरम्” ॥ (प्र० समु० १. ८)
इति कारिकां व्याख्यातुमारभते आचार्यः ।