प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१७४ प्रमाणवार्त्तिके
तस्मादिन्द्रियज्ञानानन्तरप्रत्ययोद्भवम् ।
मनोऽन्यमेव गृह्णाति विषयं नान्यदृक् ततः ॥ २४३ ॥
स्वार्थान्वयार्थापेक्षैव हेतुरिन्द्रियजा मतिः ।
ततोऽन्यग्रहणेऽप्यस्य नियतग्राह्यता मता ॥ २४४ ॥
तत्तुल्यक्रियाकालः कथं स्वज्ञानकालिकः ।
सहकारी भवेदर्थ इति चेदक्षचेतसः ? ॥ २४५ ॥
असतः प्रागसामर्थ्यात् पश्चाच्चानुपयोगतः ।
प्राग्भावः सर्वहेतूनां नातोऽर्थः स्वधिया सह ॥ २४६ ॥
यत एवम्, तस्मादिन्द्रियविज्ञानमेवानन्तरप्रत्ययस्तस्मादुद्भवो यस्य
तन्मनो मानसं प्रत्यक्षं इन्द्रियप्रत्यक्षग्राह्याद् विषयादन्यमेव विषयं गृह्णाति ।
तत इन्द्रियज्ञानजन्यत्वात् मानसस्यान्धानां चक्षुर्विज्ञानविकलानां दृग् दर्शनं
रूपस्य न भवति । गृहीतग्राहित्वं च विषयान्तरग्रहणादपास्तम् ॥ २४३ ॥
यद्यन्यविषयग्राहकं मानसम्, तदा भूतभविष्यद्ग्राहकमपि स्यात् ? इत्याह—
स्वार्थः स्वकीयो विषयस्तस्मादन्वय उत्पादो यस्यार्थस्य तदपेक्षैव इन्द्रियजा
मतिर्मनोविज्ञानस्य हेतुरिष्यते । ततोऽन्यस्य विषयस्य ग्रहणेऽपि मनोविज्ञान-
स्येष्यमाणे नियत इन्द्रियज्ञानग्राह्योपादेयक्षण एव ग्राह्यो यस्य तद्भावो नियत-
ग्राह्यता सा मता ॥ २४४ ॥
ननु स्वज्ञानेन स्वालम्बनज्ञानेन एककालिकस्तुल्यकालिकोऽर्थः, तेन
सहकारिसम्मतेन्द्रियज्ञानेनातुल्यः क्रियाकालो यस्य भिन्नकालत्वात् सोऽर्थः
सहकारी कथमक्षचेतसो भवेदिति चेत् ? ॥ २४५ ॥
अत्राह--- कार्योत्पत्तेः प्रागसतस्तत्रासामर्थ्यात् । सदधिष्ठानं हि सामर्थ्य-
मसततः कथं स्यात् ! कार्योत्पत्तेः पश्चात् सतः कारणव्यापाराद्वा पश्चात् कार्य-
समकालस्य सतो वा तत्रानुपयोगतो व्यापाराभावात् । कार्यात् प्राग्भावः सर्व-
हेतूनामिति स्थितम् । विषयश्च ज्ञानानां नाकारणम्; अतिप्रसङ्गात् । अतो
विषयः कारणात्मकः स्वधिया स्वालम्बनधिया सह न भवति । पूर्वभावित्वे
च विषयस्य तत्कालेन्द्रियज्ञानसहकारिता युक्तिमती ॥ २४६ ॥