प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १७३
अदृष्टग्रहणेऽन्धादेरपि स्यादर्थदर्शनम् ॥ २३९ ॥
क्षणिकत्वादतीतस्य दर्शनस्य१ न सम्भवः ।
वाच्यमक्षणिकत्वे स्याल्लक्षणं सविशेषणम् ॥ २४० ॥
निष्पादितक्रिये कश्चिद्२ विशेषमसमादधत् ।
कर्मण्यैन्द्रियमन्यद् वा साधनं किमितीष्यते ॥ २४१ ॥
सकृद् भावश्च सर्वासां धियां तद्भावजन्मनाम् ।
अन्यैरकार्यभेदस्य तदपेक्षाविरोधतः ॥ २४२ ॥
नुभूतस्येन्द्रियज्ञानगृहीतस्य ग्रहणे मानसस्य स्वीक्रियमाणेऽप्रमाणता स्यात् ;
अज्ञातार्थप्रकाशस्य प्रमाणत्वात् । इन्द्रियज्ञानादृष्टस्य ग्रहणे पुनरिष्यमाणेऽन्धा-
देरपि स्यादर्थस्य रूपादेर्दर्शनम् ॥ २३९ ॥
इन्द्रियज्ञानानुभूतविषयत्वेऽपि द्वौ विकल्पौ—सोऽर्थः क्षणिकः ? न वा ?
प्रथमपक्ष इन्द्रियज्ञानविषयस्यार्थस्य पूर्वकालस्य सहभुवो वा क्षणिकत्वादती-
तस्य नष्टस्य मानसेन दर्शने दर्शनस्य च न सम्भवोऽस्ति । अक्षणिकत्वे वा
अधिगतार्थाधिगन्तृत्वादप्रमाणं स्यात् । अथ मानसमधिगतार्थाधिगन्तृप्रमाणमिष्यते,
तदापि मानसस्य सविशेषणं लक्षणं वाच्यं स्यात् । यथाधिगतविषयत्वेऽपि
कल्पनापोढमभ्रान्तं मानसं प्रत्यक्षमिति ॥ २४० ॥
किञ्च—निष्पादिता क्रिया यस्मिन् तत्र कर्मणि विशेषं कश्चिदस-
मादधत् ऐन्द्रियमिन्द्रियज्ञानमन्यद्वा परश्वादि साधनं किमितीष्यते ।
क्रियानिर्वर्तनं हि साधनव्यापारः, तच्चेन्निष्पन्नं किमन्यत् कुर्वन् तत् साधनं
स्यात् ! ॥ २४१ ॥
अपि च—तस्मात् स्थिराद् भावाज्जन्म यासां तासां सर्वासां धियां
सकृद् भावश्च स्यात् , न क्रमभावः । क्रमिसहकार्यपेक्षया क्रमेण स्थिरोऽप्यर्थः
करोति बुद्धिरिति चेत् ? अतोऽन्यैः सहकारिभिरकार्यो भेदो विशेषो यस्य
स्थिरैकरूपस्य तस्य तदपेक्षाया विरोधतः ॥ २४२ ॥
१. दर्शने च—रा० । २. किञ्चिद्—रा० ।