प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १७५
भिन्नकालं कथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यतां विदुः ।
हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥ २४७ ॥
कार्यं ह्यनेकहेतुत्वेऽप्यनुकुर्वदुदेति यत् ।
तत् तेनाप्यत्र¹ तद्रूपं¹ गृहीतमिति चोच्यते ॥ २४८ ॥
३. स्वसंवेदनप्रत्यक्षम्
अशक्यसमयो ह्यात्मा रागादीनामनन्यभाक् ।
तेषामतः स्वसंवित्तिर्नाभिजल्पानुषङ्गिणी ॥ २४९ ॥
अवेदकाः परस्यापि ते स्वरूपं कथं विदुः ।
ननु प्राग्भावित्वाद् भिन्नकालं वस्तु कथं ग्राह्यमिति चेत् ?
हेतुत्वमेव ज्ञाने आकारस्य स्वानुरूपस्यार्पणक्षमं ग्राह्यतां युक्तिज्ञा विदुः ।
न हि सन्दंशायोगोलयोरिव ज्ञानपदार्थयोर्ग्राह्यग्राहकभावः, कथं तर्हि ? यदाकार-
मनुकरोति तद् ग्राह्यस्य ग्राहकमित्युच्यते ॥ २४७ ॥
ननु यदि कारणं ग्राह्यम्, तदा समनन्तरप्रत्ययादिकं च तथा स्यात् ?
इत्याह—कार्यं हि ज्ञानमनेकहेतुत्वेऽपि यत् कारणमाकारद्वारेणानुकुर्वदुदेति
तत् कारणमपि तद्रूपमुपरोपितस्वाकारं तेन कारणाकारेण गृहीतमिति चोच्यते ।
यथा पितृरूपं पुत्रेण गृहीतमिति कथ्यते ॥ २४८ ॥ उक्तं मानसम् ॥
स्वसंवेदनमाख्यातुमाह ( —अशक्यसमय इत्यादि । ) रागद्वेषसुखदुःखा-
दीनां सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् ; अविकल्पत्वात् । तथा हि—
रागादीनामात्मा स्वरूपमनन्यभाक् नान्यं भजते; स्वरूपमात्रावस्थितेः ।
तस्मादशक्यः समयः संकेतोऽस्मिन् अतः संकेताविषयत्वात् तेषां रागादीनां
स्वस्यात्मनः संवित्तिः प्रकाशोऽभिजल्पो वाचकशब्दोल्लेखस्तदनुषङ्गो
यस्यास्ति सा तथा न भवति । वाच्यं हि वाचकेन संयोज्येत, न च रागाद्यात्मा
वाच्यः, ततस्तत्प्रकाशो न शब्दसङ्गतः ॥ २४९ ॥
ननु रागसुखादय आत्मगुणाः, परस्य बाह्यस्याप्यवेदनादज्ञातत्वात् ते
स्वरूपं कथं विदुः । वेदकस्य कदाचित् स्ववेदनं सम्भाव्येत, अवेदकं च न
१-१. तेनार्पिततद्रूपं—पाठ०।