प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१७० प्रमाणवार्त्तिके
वृत्तेर्दृश्यपरामर्शेनाभिधानविकल्पयोः ।
दर्शनात् प्रत्यभिज्ञानं गवादीनां निवारितम् ॥ २३६ ॥
अन्वयाच्चानुमानं यदभिधानविकल्पयोः ।
दृश्ये गवादौ जात्यादेस्तदप्येतेन दूषितम् ॥ २३७ ॥
दर्शनान्येव भिन्नान्यप्येकां कुर्वन्ति कल्पनाम् ।
प्रत्यभिज्ञानसंख्यातां स्वभावेनेति वर्णितम् ॥ २३८ ॥
२. मानसप्रत्यक्षम्
पूर्वानुभूतग्रहणे मानसस्याप्रमाणता ।
यदप्युच्यते परैः—“शाब्देन्द्रियज्ञानयोर्यदि नैकविषयत्वं तदा विषाणादि-
मन्तमर्थं गौरिति शब्दात् प्रतीत्य कालान्तरे व्यक्तिविशेषं दृष्टवतोऽयमसौ शब्दात्
प्राङ् मया प्रतीतो गौरिति प्रत्यभिज्ञानमेकताध्यवसायि यदुत्पद्यते तन्न स्यात्”
इति, तत्राह—अभिधानविकल्पयोर्दृश्यस्याध्यक्षविषस्यापरामर्शन विषयी-
करणेन वृत्तेः पश्चाद् दर्शनात् 'स एवायम्'शब्दनिर्दिष्टो गौरिति प्रत्यभिज्ञानं
गवादीनां यदिष्यते तन्निवारितं बोद्धव्यम् । इन्द्रियशब्दज्ञानयोर्भिन्नाकारत्वेनेव
विषयत्वाभावात् कथं तदेकताव्यवसायि वस्तुविषयं स्यात् ! ॥ २३६ ॥
यच्च दृश्ये गवादावनेकत्राभिन्नाकारयोरभिधानविकल्पयोरन्वयादनु-
वृत्तेर्जात्यादेरनुमानं परैरुच्यते, तदप्येतेनाभिधानविकल्पयोर्दृश्यत्वापरामर्शन
हेतुना दूषितं बोद्धव्यम् । न ह्यन्वयिनावपि शब्दविकल्पौ वस्तु स्पृशतः, तत् कथं
ताभ्यां वस्तुनः सामान्यस्य सिद्धिः ! ॥ २३७ ॥
यदि नास्ति सामान्यं तदा कथमस्तु प्रत्यभिज्ञानम् ? इत्याह—दर्शनानी-
न्द्रियज्ञानान्येव भिन्नानि नानाक्षणविषयाण्यनेकान्यपि स्वभावेन प्रत्यभिज्ञान-
कारणस्वरूपेण स्वकारणप्रसूतेन कल्पनात्मकत्वाध्यवसायिनीं प्रत्यभिज्ञान-
संख्यातां प्रत्यभिज्ञाननाम्ना प्रसिद्धां कुर्वन्तीति वर्णितं प्राक् । तस्मात् स्थित-
मेतत्—प्रत्यक्षमनिर्देश्यत्वादविकल्पमिति ॥ २३८ ॥ उक्तमिन्द्रियप्रत्यक्षम् ॥
मानसमाख्यातुमाह (—पूर्वानुभूतेत्यादि ।) तच्चेन्द्रियज्ञानानन्तरमिष्टम्,
तेन सहैकविषयं भिन्नविषयं वा स्यात्, उभयथापि तु दोषः ? इत्याह—पूर्वा-