प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १७१
ते कल्पिता रूपभेदाद् निर्विकल्पस्य चेतसः ।
न विचित्रस्य चित्राभाः कादाचित्कस्य गोचरः ॥ २३२ ॥
यद्यप्यस्ति सितत्वादि यादृगिन्द्रियगोचरः ।
न सोऽभिधीयते शब्दैर्ज्ञानयो रूपभेदतः ॥ २३३ ॥
एकार्थत्वेऽपि बुद्धीनां नानाश्रयतया स चेत् ।
श्रोत्रादिचित्तानीदानीं भिन्नार्थानीति तत् कुतः ॥ २३४ ॥
जातो नामाश्रयोऽन्योऽन्यः चेतसां तस्य वस्तुनः ।
एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत् ॥ २३५ ॥
तथा हि—ते धर्मिधर्मादयो रूपभेदाद् बुद्ध्याकारविशेषा विजातीयव्यावृत्त्या-
श्रयेण कल्पिता विचित्राभा वस्तुबलभावित्वात् कादाचित्कस्य विचित्रस्य
धर्मिधर्मभेदप्रतिभासरहितस्य निर्विकल्पस्य चेतसः प्रत्यक्षस्य न गोचरः ।
प्रत्यक्षं हि वस्तुसामर्थ्योत्पन्नं तदाकारमनुकुर्यात्, न विकल्पितम् ॥ २३२ ॥
भवतु वा वस्त्वेव सामान्यम्, तथापि नासौ शब्दविकल्पविषयः ? इत्याह—
यद्यपि सितत्वादि सामान्यमस्ति, पटादौ धर्मिणि यादृक् सितत्वादिविशदा-
कार इन्द्रियस्य गोचरः, स इन्द्रियज्ञानगोचरोऽर्थोऽभिधीयते न शब्दैः;
ज्ञानयोरिन्द्रियशब्दजनितयो रूपस्याकारस्य स्फुटास्फुटत्वेन भेदतः ॥ २३३ ॥
बुद्धीनामिन्द्रियशब्दजनितानामेकार्थत्वे एकविषयत्वेऽपि नानाश्रयतया
कारणभेदात्मकस्य आकारभेदश्चेत् ? इदानीमेवं स्थितौ श्रोत्रादीन्द्रियचित्तानि
भिन्नार्थानि शब्दरूपगन्धादिभिन्नविषयाणीति व्यपदिश्यते, तत् कुतः प्रमाणाद-
वधारितम् । तान्यपि चित्तान्यभिन्नविषयत्वेऽपीन्द्रियाणामाश्रयभूतानां भेदात्
भिन्नाकाराणीति किं न कल्प्यते ! ॥ २३४ ॥
किञ्च—सामान्यादिचेतसामाश्रयः कारणमिन्द्रियं शब्दश्चेति अन्योऽन्यो
नाम जातः, तथापि सामान्यादेर्वस्तुन एकस्यैव रूपं तत् कुतो भिन्नाका-
रावभासि स्फुटास्फुटावभासि स्फुटास्फुटप्रतिभासम् । न हि स्वरूपेण भासमान-
मेकं भिन्नप्रतिभासं युक्तम् ॥ २३५ ॥