प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१६४ प्रमाणवार्त्तिके
तस्मान्नार्थेषु न ज्ञाने स्थूलाभासस्तदात्मनः ।
एकत्र प्रतिषिद्धत्वाद् बहुष्वपि न सम्भवः ॥ २११ ॥
परिच्छेदोऽन्तरन्योऽयं भागो बहिरिव स्थितः ।
ज्ञानस्याभेदिनौ भिन्नौ प्रतिभासो ह्युपप्लवः ॥ २१२ ॥
तत्रैकस्याप्यभावेन द्वयमप्यवहीयते ।
तस्मात् तदेव तस्यापि तत्त्वं या द्वयशून्यता ॥ २१३ ॥
तद्भेदाश्रयिणी चेयं भावानां भेदसंस्थितिः ।
तदुपप्लवभावे च तेषां भेदोऽप्युपप्लवः ॥ २१४ ॥
तस्मान्नार्थेषु बाह्येषु न ज्ञाने तद्ग्राहके स्थूलाभासः स्थूल आकारः
सङ्गच्छते । तदात्मनः स्थूलस्वरूपस्यैकत्रावयवे परमाणौ वा प्रतिषिद्धत्वात् ।
बहुष्वपि तेषु सम्भवो नास्ति, मिलिता अपि हि त एव । ते च प्रत्येकं
स्थौल्यविकला इति समुदिता अपि तथैव स्युः । तथा नीलाद्याकारेषु प्रत्येकं
चित्रस्य स्थौल्यस्याभावात् समुदायेऽप्यभावः ॥ २११ ॥
ननु सुखाद्यात्मकं स्वप्रकाशं विज्ञानमेकमिदमिति योगाचारमतमव्याहतम् ?
इत्याह—परिच्छेदो ग्राहकाकारः सुखादेरन्तर्बहिर्देशे परिच्छेदादन्योऽयं भागो
ग्राह्यो नीलादिर्बहिःस्थित इवाभाति सर्वेषाम्; हि यस्मात् ज्ञानस्याभेदिनौ
भिन्नावाकारौ तत्त्वतो न युक्तौ । तस्मादन्तर्बहिर्देशसम्बन्धतया प्रतिभास
उपप्लवः, न सत्यः ॥ २१२ ॥
तत्र एकज्ञानात्मनि विरुद्धं द्वयं न युक्तमित्येकस्य ग्राह्यत्वस्य ग्राहकत्वस्य
वावश्याभ्युपगन्तव्येनाभावेन द्वयमप्यवहीयते; अन्योन्यसापेक्षयोरेकाभावेऽ-
पराभावस्य न्यायप्राप्तत्वात् । तस्मात् तस्य ज्ञानस्यापि तत्त्वं तदेव या द्वयेन
ग्राह्यग्राहकाकारेण शून्यता नाम ॥ २१३ ॥
इयं च भावानां रूपवेदनादीनां भेदसंस्थितिः तस्य ग्राह्यग्राहकस्य
भेदः स आश्रयो यस्याः सा तथा । तस्य ग्राह्यग्राहकभावस्य भेदव्यवस्था-
निबन्धनस्योपप्लवभावे मिथ्यात्वे च तेषां रूपादीनां भेदोऽपि तद्व्यवस्थापित
उपप्लवः ॥ २१४ ॥