प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १६५
न ग्राह्यग्राहकाकारबाह्यमस्ति च लक्षणम् ।
अतो लक्षणशून्यत्वान्निःस्वभावाः प्रकाशिताः ॥ २१५ ॥
व्यापारोपाधिकं सर्वं स्कन्धादीनां विशेषतः ।
लक्षणं स च तत्त्वं न तेनाप्येते विलक्षणाः ॥ २१६ ॥
यथास्वम्प्रत्ययापेक्षादविद्योपप्लुतात्मनाम् ।
विज्ञप्तिर्वितथाकारा जायते तिमिरादिवत् ॥ २१७ ॥
न केवलं रूपादीनां भेदाभेदावुपप्लवः, लक्षणशून्यत्वान्निःस्वभावत्वम-
पीत्याह—रूपादीनां ग्राह्यग्राहकाकाराभ्यां बाह्यं भिन्नं लक्षणं न चास्ति ।
तथा हि—विषयतया किञ्चिन्निर्द्दिश्यते, यथा रूप्यत इति कृत्वा रूपम् । किञ्चिद्
विषयितया, विजानातीत्यादि व्युत्पत्त्या, यथा रूपिणः स्कन्धाः । न त्वेतद्वय-
तिरिक्तं किञ्चिल्लक्षणमस्ति । अतो लक्षणेन ग्राह्यग्राहकत्वेन शून्यत्वान्निः-
स्वभावाः सर्वधर्माः प्रकाशिता भगवद्भिर्बुद्धैः ॥ २१५ ॥
किञ्च बहिरर्थवादेऽपि लक्षणशून्यत्वात् निःस्वभावतां धर्माणामारख्यातुमाह—
स्कन्ध आदिर्येषां धात्वायतनानां तेषां यल्लक्षणम्— राशीभवन्तीति राश्यर्थः
स्कन्धानाम् , कार्योत्पादकत्वेनाकारार्थो धातूनाम् आयं तन्वन्तीत्यायद्वारार्थ आय-
तनानाम् , तत्सर्वं लक्षणं व्यापारोपाधिकं व्यापारविशेषणम् । स च व्यापारो-
ऽप्रतीतेर्भेदपक्षे न तत्त्वम् । अभेदेऽपि प्रागभावो भाव एव स्यात् । स च
तत्त्वं न भवति; “अशक्तं सर्वमिति चेत्” ( प्र० वा० २.४ ) इत्यत्रोक्त-
क्रमात् । तेन व्यापारोपाधिकलक्षणायोगेनापि विलक्षणा निःस्वभावा एते
स्कन्धादयः ॥ २१६ ॥
कथं तर्हि बाह्यस्कन्धादिदेशना भगवताम् ? इत्याह—अनाद्यविद्योपप्लु-
तात्मनामप्रहीणाक्लिष्टज्ञानानां पुंसां यथास्वं यस्य भ्रमस्य य आत्मीयः प्रत्ययो
यथास्वम्प्रत्ययस्तस्यापेक्षणमपेक्षः, तस्माद् वितथौ ग्राह्यग्राहकाकारौ यस्याः
सा तादृशी विज्ञप्तिर्जायते । तिमिरादिवत् तिमिरादाविव, वितथाकारचन्द्र-
द्वयादिविज्ञप्तिः ॥ २१७ ॥