प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १०७
अप्रवृत्तिरसम्बन्धेऽप्यर्थसम्बन्धवद् यदि ।
अतीतानागतं वाच्यं न स्यादर्थेन तत्क्षयात् ॥ १८ ॥
सामान्यग्रहणाच्छब्दादप्रसङ्गो मतो यदि ।
तन्न केवलसामान्याग्रहणाद् ग्रहणेऽपि वा ॥ १९ ॥
अतत्समानताव्यक्तौ तेन नित्योपलम्भनम् ।
नित्यत्वाच्च यदि व्यक्तिर्व्यक्तेः प्रत्यक्षतां प्रति ॥ २० ॥
सामान्यविषयं विकल्पज्ञानमनर्थकं प्राप्तम् । न हि यथा चक्षुरादिबुद्धेरर्थव्यति-
रेकाद् व्यतिरेकः, तथा सामान्यबुद्धेर्व्यतिरेकः; आभोगमात्रेण भावात् ॥ १७ ॥
न केवलं वक्तृश्रोतृसम्बन्धिनि, असम्बन्धेऽपि नामादार्थे प्रवृत्तिः स्यात्।
अर्थसम्बन्धवत् नामाद्यर्थे प्रवृत्त्यर्थं यदीष्यते, तदा अतीतानागतं नामादि
तदभिधायिनां शब्दानां वाच्यं न स्यात् — अभूत मान्धाता भविष्यति शंख-
श्चक्रवर्तीति ।
कस्माद् ? इत्याह — अर्थेनातीतानागतेन सह तस्य नामादेः सम्बन्धो १
न १ स्यात् ; स्वरूपाभावात् ॥ १८ ॥
अथ शब्दात् सामान्यग्रहणात् तत्प्रतीत्या फलवन्त्यक्षाणीति तेषां
वैफल्यस्याप्रसङ्गो मतो यदि ? तदेतन्न युक्तम्; केवलस्य व्यक्तिशून्यस्य
सामान्यास्याग्रहणात् । व्यक्तिव्यंग्यं हि सामान्यं व्यञ्जकाग्रहणे कथं गृह्यते !
केवलस्य ग्रहणेऽपि वा अतत्समानताव्यक्तौ । यत्प्रतीत्या यत्प्रतीयते तद्
तस्य सामान्यम् , व्यंग्यम् । स्वतन्त्रप्रतीतिस्तु न सामान्यं व्यङ्ग्यं वा । तेना-
पराधीनप्रतीतित्वेन नित्योपलम्भनं सामान्यं प्राप्तम् । व्यक्तिसदसत्त्वयोरप्युप-
लब्धिः स्यात् ; स्वप्रतीतौ व्यक्तिनिरपेक्षत्वात् । तथोपलभ्यस्वभावस्य सामान्यस्य
नित्यत्वाच्च नित्यमुपलम्भनं भवेत् , यदि व्यक्तेर्विशेषात् व्यक्तिरभिव्यक्तिः
सामान्यस्य प्रत्यक्षतां प्रति प्रत्यक्षभावनिमित्तमिष्टा । प्रत्यक्षभूतसामान्यविषया
प्रतीतिर्व्यञ्जिकाया व्यक्तेर्भवति । अन्या तु सामान्यबुद्धिर्व्यञ्जकमन्तरेणापि ॥
१९–२० ॥
१-१. सम्बन्धिनः—रा० ।