प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१०८ प्रमाणवार्त्तिके
आत्मनि ज्ञानजनने यच्छक्तं शक्तमेव तत् ।
अथाशक्तं कदाचिच्चेदशक्तं सर्वदैव तत् ॥ २१ ॥
तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता ।
नित्यत्वादपि किं तस्य कस्तां क्षपयितुं क्षमः ! ॥ २२ ॥
तच्च सामान्यविज्ञानमनुरुन्धन् विभाव्यते ।
नीलाद्याकारलेशो यः स तस्मिन् केन निर्मितः ॥ २३ ॥
प्रत्यक्षप्रत्ययार्थत्वान्नाक्षाणां व्यर्थतेति चेत् ।
सैवैकरूपाच्छब्दादेर्भिन्नाभासा मतिः कुतः ॥ २४ ॥
ननु यत् सामान्यमात्मनि प्रत्यक्षात्मकज्ञानजनने व्यञ्जकव्यापारकाले
शक्तम्, अन्यदापि शक्तमेव; तन्नित्यैकस्वभावतयाऽनुपकार्यत्वात् । ततश्च
केवलस्य सामान्यस्य प्रत्यक्षजननादक्षवैकल्यप्रसङ्गः । अथाशक्तं तत् कदाचित्
केवलाद्यवस्थायाञ्चेत् ? तदा सर्वदैवाशक्तं तदुपेयम्; एकस्य स्वभावद्वयायोगात्,
स्वभावभेदलक्षणत्वाद् वस्तुभेदस्य ॥ २१ ॥
एतदेव स्फुटयति—तस्य सामान्यस्य शक्तिरशक्तिर्वा स्वविषयज्ञान-
जननादौ या स्वभावेन संस्थिता, तां शक्तिमशक्तिं वा नित्यत्वादचिकित्स्य-
स्यानपनेयप्राचीनस्वभावस्य कोऽन्यः क्षपयितुं क्षमः ॥ २२ ॥
किन्तु यत्तद्व्यक्तिनिरपेक्षमिष्टं तच्च सामान्यविज्ञानमनुरुन्धन् विषय-
भावेनानुवर्तमानो यो विभाव्यते नीलाद्याकारलेशोऽसम्पूर्णस्फुटीभावः, स
तस्मिन् सामान्यज्ञाने केनार्थेन निर्मितः । न तावज्जात्या; तस्यास्तदसम्भवात् ।
नापि व्यक्त्या; तत्र तस्या अप्रतिभासनात् । ततश्च केवलसामान्यग्राहि तत्
ज्ञानमिति न युक्तम् । विशेषग्रहणे चाक्षवैफल्यं तदवस्थम् ॥ २३ ॥
स्यादेतत् । द्विविधो भावानां प्रत्ययः—प्रत्यक्षः, अप्रत्यक्षश्च । तत्र शब्दादि-
भावेषु प्रत्ययोऽप्रत्यक्षः, प्रत्यक्षस्तु अक्षेभ्य इति न तद्वैफल्यम् ? अत्राह—
सैव प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाभासा भिन्नाभासा मतिः, एकरूपात् शब्दादेः, आदि-
शब्दाद् गन्धरसादेः, कुतः ? एकरूपविषया च भिन्नप्रतिभासा चेति
विरुद्धम् ॥ २४ ॥