प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१०६ प्रमाणवार्त्तिके
सर्वज्ञानार्थवत्त्वाच्चेत् स्वप्नादावन्यथेक्षणात् ।
अयुक्तम्,
न च संस्कारान्नीलादिप्रतिभासतः ॥ १५ ॥
नीलाद्यप्रतिघातान्न; ज्ञानं तद् योग्यदेशकैः ।
अज्ञातस्य स्वयं ज्ञानात्, नामाद्येतेन वर्णितम् ॥ १६ ॥
सैवेष्टार्थवती केन चक्षुरादिमतिः स्मृता ।
अर्थसामर्थ्यदृष्टेश्चेदन्यत् प्राप्तमनर्थकम् ॥ १७ ॥
नन्वस्ति प्रमाणम् ; सर्वस्य ज्ञानस्यार्थवत्त्वात् । शाब्दमपि ज्ञानमर्थवदेव ।
न च रूपादयो विषय इति पारिशेष्यान्नामादिकमेवेति चेत् ? स्वप्नादौ, आदि-
शब्दात् तैमिरिकज्ञानादिषु, अन्यथा अर्थशून्यस्येक्षणात् सर्वज्ञानार्थवत्त्वाच्छा-
ब्दस्य¹ नामादिविषयत्वानुमानमयुक्तम् । स्वप्नविज्ञानमपि निमित्तविषयमेवेति चेद् ?
आह—न च संस्कारान्निमित्ताख्यात् स्वप्नज्ञानं नीलादेर्वर्णसंस्थानविशेषतः
प्रतिभासतः । न च विप्रयुक्तसंस्कारो वर्णसंस्थानविशेषवान् ॥ १५ ॥
नीलादिरेवासावर्थ इति चेत् ? स्वप्नप्रतिभासि न नीलादि वस्तु;
अप्रतिघातात् । नीलादयो ह्यर्थाः स्वदेशे पदार्थान्तरस्य व्याघातकाः, स्वप्नोप-
लब्धास्तु नैवम्; पिहितद्वारावरकोदरसुप्तस्थानान्तरगमनात्² हस्तियूथादिदर्शनात् ।
किं तर्हि तद् ? इत्याह—ज्ञानं तत् नीलादि योग्यदेशकैः स्वप्नायमा-
नेन समानदेशैः पुरुषान्तरैरज्ञातस्य स्वयंज्ञानात् । स्वयंवेद्यमसामान्यमिति
ज्ञानलक्षणम् । तच्च स्वप्नदृष्टनीलादिषु व्यक्तम् ।
एतेन स्वप्नदृष्टस्य ज्ञानत्वसाधनेन नामादि वर्णितम् । नामादिकमपि
तन्न भवति, योग्यदेशकैरज्ञातस्य स्वयंज्ञानात् ज्ञानं तत् । तस्मान्नास्त्यर्थः
सामान्यबुद्धिरिति ॥ १६ ॥
अपि च—यैव रूपादिविषयत्वेनेष्टा सैव चक्षुरादिमतिरर्थवती केन हेतुना
मता । अर्थस्य रूपादेश्चक्षुरादिमतिजनने सामर्थ्यदृष्टेश्चेत् ? अन्यत्³
१. ०ज्ञानार्थवच्छाब्दस्य—रा० । २. पिहितद्वाराववरको०—रा० ।
३. अन्यसामान्य०—रा० ।