प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १०५
सारूप्याद् भ्रान्तितो वृत्तिरर्थे चेत् स्यान्न सर्वदा ॥ १२ ॥
देशभ्रान्तिश्च,
न ज्ञाने तुल्यमुत्पत्तितो धियः ।
तथाविधायाः;
अन्यत्र तत्रानुपगमाद् धियः ॥ १३ ॥
बाह्यार्थप्रतिभासाया उपाये वाऽप्रमाणता ।
विज्ञानव्यतिरिक्तस्य;
व्यतिरेकाप्रसिद्धितः ॥ १४ ॥
पितरि प्रवृत्तिः । निमित्तस्यार्थसारूप्यात् तद्भ्रान्तितोऽर्थे प्रवृत्तिश्चेत् ?
सम्भाव्यत एतत्, किन्तु न स्यात् सर्वदा । न हि यमलकयोर्नियमेन भ्रान्त्या-
ऽन्यत्र प्रवृत्तिः, कदाचित् तत्रापि दर्शनात् । तथा देशभ्रान्तिश्च न स्यात् ।
वक्तृश्रोत्रादिसम्बन्धिनि नियतदेशे नामादौ प्रतिपादिते तदन्यदेशे घटादौ
सारूप्यादपि न युक्ता प्रवृत्तिः ॥ ११-१२ ॥
ननु तन्मतेऽपि ज्ञानाकारस्याभिधेयत्वात् कथं बाह्ये प्रवृत्तिः ? इत्याह — न
ज्ञाने ज्ञानाकारे वाच्येऽर्थेऽप्रवर्तनं तुल्यम् । धियस्तथाविधाया बहिस्त्वेना-
ध्यवसिताकाराया उत्पत्तितः । शब्दजनिता हि बुद्धिवस्तुतः स्वांशालम्बनाप्य-
नाद्यविद्यावशाद् बहिर्विषया व्यवसीयत इति युक्तमर्थे प्रवर्तनम् ।
अन्यत्र नामादिविषयिणि ज्ञाने तदर्थाध्यवसायात् अर्थे प्रवर्तनं न युक्तम्;
निराकारबुद्धिवादि वैभाषिकमते बाह्यार्थप्रतिभासाया ज्ञानाकाराया धियोऽनुप-
गमतः ॥ १३ ॥
यदि ज्ञेयाकारा बुद्धिः स्यात्, स्यात् तत्प्रतीत्याऽभिमानात् प्रवृत्तिरपि ।
अप्रवृत्तिदोषदर्शनाद् बाह्यार्थप्रतिभासाया बुद्धेरुपाये स्वीकारे वाऽप्रमाणता
नामादेः विप्रयुक्तसंस्कारस्य विज्ञानव्यतिरिक्तस्य ।
कथम् ? इत्याह-व्यतिरेकाप्रसिद्धितः प्रतिभासमानस्याकारस्य ज्ञानत्वात् ।
न चेन्द्रियादिषु सत्स्वपि विज्ञानकार्यानुत्पत्तितोऽर्थ इव नामादिरपि शक्यव्यव-
स्थानः । न हि गृहीतसंकेतस्य शब्दश्रुतौ क्वचिदर्थाप्रतिपत्तिः ॥ १४ ॥