पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

तदेवे'ति वचनाज्जातं ३/६, द्वितीयेन ३ प्रथमस्यांशं १ छेदं च २ गुणितं जातं ३/६, जातौ
समच्छेदौ राशी ३/६ १/६ । अथ त्र्यंशस्य षडंशेन सह सवर्णनम् १/३ १/६ । छेदयोस्त्रिभिरपवर्तने१-
ऽन्योन्यस्थापिते जातं १/२ १/३ गुणिते जातम् २/६ १/६, एकत्र ३/६ २/६ १/६ । सदृशच्छेदांशयुतिः ६/६ ।
अथ द्वादशांशस्य षट्षडंशेन२ (सह) सवर्णनम् ६/६ १/१२ । अनयोरपि पूर्ववदेव (षड्भिरप)-
वर्तने (ऽन्यो)न्यच्छेदनयने च जातं ६/१ १/२, छेदंशहतिः १२/१२ १/१२, सदृशच्छेदांशयुतिः १३/१२ ।
द्वितीयराशिर्यथा--
२ ३ ६४
१ १+
२ ४
अनयोः प्रथमराशौ भागानुबन्धजातौ 'रूपगणश्छेदसंगुणः सांशः' इति वक्ष्यमार्गेण
रूपगणः २, छेद २ गुणः ४, सांशः ५, जातम् ५/२ । द्वितीयराशौ 'भागापवाहजातौ
शोध्योंऽशश्छेदगुणितरूपेभ्यः' इति वक्ष्यमार्गेण रूप(गणः) ३, छेद ४ गुणः १२, व्यंशः ११, जातं
सवर्णिते ११/४ । अनयोः समच्छेदकरणार्थं न्यासः ५/२ ११/४ । द्वाभ्यामपवर्तितेऽन्योन्यच्छेदनयने
गुणिते च जातम् १०/४ ११/४ । सदृशच्छेदांशयुतिः २१/४ । अस्य रूपषट्केन सह समच्छेदकरणम् ।
'छेदनमच्छेदनस्य रूपं स्यादि'ति षट्कस्य रूपे छेदे कृते २१/४ ६/१, अन्योन्यच्छेदगुणिते जातं
२१/४ २४/४, युतौ ४५/४ ।
प्रथमोदाहरणे ६/६ स्वच्छेदेन भक्ते लब्धं रू(पं) १ रूपभा(गः) ०/१ ३; द्वितीयोदाहरणे
४५/४ छेदभक्ते लब्धं रू(पाणि) ११ भागः १/४ ।
एकाद्येकचयेन भिन्नसङ्कलितोदाहरणम्--
एकाद्येकचयेनाध्यक्ष्य सखे वदाशु सङ्कलितम् ।
अर्द्धस्य त्र्यंशस्य च यदि गणितविधिं विजानासि ॥७॥
अर्द्धाभ्यधिकस्य रूपस्य तथार्द्धस्य तथा त्र्यंशस्य चैकाद्येकचयेन सङ्कलितं वद यदि
गणितविधौ विज्ञोऽसि ।
न्यासः-- १ १ १
१ २ ३
२
प्रथमराशौ भागानुबन्धेन संवर्णने जातम् ३/२ । किमस्य सङ्कलितमिति 'सैकपदे'त्यादि
कर्म । अध्यर्द्धपदम् ३/२ ; सैकम्, समच्छेदीकृत्य जातम् ( ३/२ ) २/२, युतिः ५/२ । इयं
५/२ पदेन ३/२ गुणिता, 'प्रत्युत्पन्नफलं स्यादंशावधे छेदघातसंभक्ते' इति वक्ष्यमार्गेण सूत्रेण अंशयोः
१ छेदयोस्त्रिभिरपवर्ते । २ द्वादस्य षड षडंशेन । ३ ३/२ ३/४ । ४ रूपगणश्छेदसंगुण ।

• द्वाभ्यामवर्तेन्योन्यच्छेदनयने गुणितेव ।