पञ्चसायक (कविशेखर ज्योतिरीश्वर - कामकला एवं रति-शास्त्र संस्कृत मूल पाठ)

३८ पञ्चशायकं
(१४) १अथ अञ्जनसमुद्देशः—
अथ वशीकरणार्थं कज्जलप्रयोग माह—
देवीमहोत्सवदिने किल कज्जलं यत्
सिद्धार्थकस्य सुरसेन नरोत्तमाङ्गे ।
निःपातितं नरवरेण निशि श्मशाने
तन्नेत्रगं भुवन मेव वशं करोति ॥५१॥
इत्यञ्जनसमुद्देशः ।
(१५) २अथ चूर्णसमुद्देशः—
अथ वशीकरणार्थं कुष्ठादिचूर्ण माह—
कुष्ठोत्पलं मधुकरस्य च पत्रयुग्मं
मूलं तथा तगरजं सितकाकजंघा ।
यस्याः शिरोगतमिदं विहितन्तु चूर्णं
दासीभवेज्झटिति सा तरुणी न चित्रम् ॥५२॥
इति चूर्णसमुद्देश ॥
(१६) अथ लेपन-समुद्देशः—
अथ वीर्यप्रलेपविधान माह—
मध्येन पाणिकमलेन निशावसाने
यो रेतसा निजभवेन विलासिनीनाम् ।
(१) चित्रकञ्जनम् इति ग पुस्तस्य पाठान्तरम् ।
१- घ पुस्तके पञ्चमेखट्ङ्गिरमित्यन्ताऽग्रे पठाने नात्राश दृष्टतगरे परिशिलिय-
बनि सिद्धार्थनानाहिन ष्टपञ्चदश । पुंस कपोलफलके विनिपातनेन तेनाञ्जनेन-
दर्शना विनिपातियोग ।

तृतीय-सायक ३६
वामं विलिम्पति पदं सहसैव यस्या
स्तस्यैव सा भवति नात्र विकल्पभावः ॥ ५३ ॥
अथ पतिदासीकरणप्रयोगमाह—
सम्भोग-शेष-समये निज-कान्त-मेढ्रं ।
या कामिनी स्पृशति वामपदाम्बुजेन ।
तस्याः पतिः सपदि विन्दति दासभावं
गोणी-सुतेन कथितः किल योगराजः ॥ ५४ ॥
अथ कपोतमलादिप्रलेपविधान माह—
सिन्धूत्थ-माक्षिक-कपोतमलानि पिष्ट्वा
लिङ्गं विलिप्य तरुणीं रमते नगे यः ।
मान्यं प्रयाति पुरुषं न कदापि कामं
दासीभवेदतिमनोहरदिव्यमूर्तिः ॥ ५५ ॥
अथ भल्लूकमेढ्रघनसारादिप्रयोगमाह—
“भल्लूक-मेढ्र-घनसार-मधूनि पिष्ट्वा
लिप्तध्वजो निधुवनं विदधीत यस्याः ।
साह्लादिनी कुसुमसायकमन्नताक्षी
वश्या भवेच्चिरतरं न हि संशयोऽत्र ॥ ५६ ॥
अथ गोरोचनादिप्रलेपं निरूपयति—
गोरोचना-शिशिरदीधिति-शम्भुबीज-
काश्मीरचन्दनयुतः कनकद्रवैश्च ।

४० पञ्चसायके
लिप्तध्वजः परिरमत्यबलां नरो य-
स्तस्याः स एव हृदये मुकुटत्वमेति ॥ ५७ ॥
इति लेपनसमुद्देशः ॥
अथ धूप-समुद्देशः—
शृङ्गी-वचा-युवति-सर्जरसं समानं
कृत्वा त्रुटिं मलयजञ्च षडेव मिश्रम् ।
यो धूपयेन्निजगृहं वसनं शरीरं
तस्यापि दास इव मोह मुपैति लोकः ॥ ५८ ॥
इति धूपसमुद्देशः ।
[१८] अथ काममन्त्रसमुद्देशः—
अथ मदनमन्त्रं दर्शयति—
“ॐ मद मद मादय मादय हीं अमुकीं वशमानय स्वाहा”—
अस्य मन्त्रस्य दशसहस्रसङ्ख्याकोन्मितो जपः ।
रक्तवर्णैः प्रसूनैर्मधुना घृतेन च होमः करणीयः ॥
( १ ) ग संज्ञक पुस्तक यद्यपि लेपनसमुद्देशे वहूनि पाठान्तराणि समुपलभ्यन्ते,

like 'ज्ञ' or 'सा' or 'मा'?
Wait, in 'ज्ञा', the ligature is ज + ञ + ा.
Look at line 18: it has a loop, a cross stroke, and a vertical bar: it looks like "ज्ञात्वेमं" or "साध्येमं"!
Wait, what about the mantra in line 11 then?
If line 18 is:
"... वशमानयेति च पदं साध्यं द्वितीयायुतम्"
Wait, where does "मोहय" come from in the mantra?
Look at Line 19 (verse line 3):
स्वा हान्तः प्र ज पा दि रे ष क थि तो म न्त्रे म हा मो ह नः
स्वा(1) हा(2) न्तः(3) प्र(4) ज(5) पा(6) दि(7) रे(8) ष(9) क(10) थि(11) तो(12) म(13) न्त्रे(14) म(15) हा(16) मो(17) ह(18) नः(19) = 19 syllables!
Wait, line 19 ends with "मन्त्रो महामोहनः" or "मन्त्रे महामोहनः"? In image: "मन्त्रे महामोहन" or "मन्त्रो महामोहनः"? It looks like "मन्त्रे महामोहन" or "मन्त्रो महामोहनः".

Now Line

अथ चामुण्डायाः ध्यानम्—
दंष्ट्राकोटिविसङ्कटा सुवदना सान्द्रान्धकारेस्थिता
खट्वाङ्गासि-निगूढदक्षिणकरा वामे सपाशांशिरः ।
श्यामापिङ्गलमूर्द्धजाभयकारी शार्दूलचर्माम्बरा
चामुण्डा शववाहिनी जपविधौध्येया सदासाधकौः ॥ ६० ॥
इति चामुण्डा मन्त्रसमुद्देशः ॥
[२०] विश्वेश्वरीसमुद्देशः—
अथ विश्वेश्वरीमन्त्रं निरूपयति—
“ॐ नमश्चामुण्डे हिलि हिलि अमुकीं वशमानय स्वाहा”
अस्य मन्त्रस्य जपो लक्षपरिमितः ।
पलाशकुसुमैश्च होमः करणीयः ॥
सूर्यं वामहस्तेन कर्त्तव्यम् ।
अथ विश्वेश्वरीध्यानम्—
वत्रास्रकशरासना त्रिनयना सव्येतरे साङ्कुशं
वामेनापि करेण पाशमुरसि न्यस्तोत्तमाङ्गस्रजा ।
व्यामुक्तेरुकचा करालवदना वह्निप्रभा मध्यगा
ध्येया जाप्यविधौ नरै रिति सदा विश्वेश्वरीसिद्धये ॥ ६१ ॥
इति विश्वेश्वरीसमुद्देशः ॥
(१) गयंशकपुस्तके विश्वेश्वरीमन्त्रसमुद्देशो नोपलभ्यते ।

तृतीयः नायक ४३
[२१] अथ पद्मिनीमन्त्रसमुद्देशः—
अथ पद्मिनीवशीकरणमन्त्रं निरूपयति=
“ॐ कामेश्वर ! मोहय स्वाहा” इति मन्त्रः ॥
अनेन मन्त्रेण मधुमिश्रित-जातीकुसुम-सहितं
ताम्बूलमादित्यदिने पञ्चाशद्वार मभिमन्त्रितं
पद्मिन्यै दातव्यम् । पद्मिनी वश्या भवति ॥ [क]
इति पद्मिनीमन्त्रसमुद्देशः ॥
[२२] अथ चित्रिणीमन्त्रसमुद्देशः=
अथ चित्रिणीवशीकरणमन्त्रः=
“ॐ पच पच ॐ विहङ्गम विहङ्गम ॐ कामदेवाय स्वाहा”
इति मन्त्रः ।
अनेन मन्त्रेण रम्भामूलजलपुटित-जातीफल-मिलित-
ताम्बूलमादित्यदिने पञ्चशतवार=
मभिमन्त्रितं चित्रिण्यै दातव्यम् ।
चित्रिणी वश्या भवति ॥
इति चित्रिणीमन्त्रसमुद्देशः ॥ [ग]
(१) “मध्वङ्गारम्” इति घपुस्तकीय पाठान्तरम् ।
(२) “ॐ क्षिं २ अमुकीं वश्यं कुरु कामदेवाय स्वाहा” इति गपुस्तकीयं
पाठान्तरम् ।

४४ पञ्चमसायके
(२३) अथ शङ्खिनीमन्त्रसमुद्देशः ।
अथ शङ्खिनी-वशीकरणमन्त्रः=
“ॐ हर हर ॐ पच पच कामदेवाय स्वाहा=” इति मन्त्रः ।

• अनेन मन्त्रेण तगरमूलं श्रीफलञ्चादित्यवारे—
  अष्टोत्तरशतवारमभिमन्त्रितं शङ्खिन्यै-
  दातव्यम् । सा वश्या भवति ॥७॥
  इति शङ्खिनीमन्त्रसमुद्देशः ।
  अथ हस्तिनीमन्त्रसमुद्देशः—
  [२४] अथ हस्तिनीवशीकरणमन्त्रः=
  “ॐ चिरि चिरि वशं कुरु कामदेवाय स्वाहा” इति मन्त्रः ।
  अनेन मन्त्रेण आदित्यदिने चाँद्राङ्गौ कपोत-
  भ्रमरौ ताम्बूलदले विन्यस्य अष्टोत्तरशत—
  मभिमन्त्रितं कृत्वा हस्तिन्यै देयम् ।
  हस्तिनी वश्या भवति ॥ [घ]
  इति हस्तिनीमन्त्रसमुद्देशः ।
  —
  (१) ख संज्ञक पुस्तके “शङ्खिनीनाममन्त्रसमुद्देशो हस्तिनीमन्त्रसमुद्देशश्च न
  लभ्यते, परं पद्मिनीमन्त्रसमुद्देशस्य चित्रिणीमन्त्रसमुद्देशस्य चोपलभ्यमानत्वा
  दवशिष्टं समुद्देशद्वयमपि वर्णनीयमिति मूल एव विन्यस्तामिति ॥
  ६

तृतीय सायक ४५
(२५) "अथ अनिच्छाहरणमुद्देशः—
अथ अनिच्छाहरणोपायं निरूपयति ।
क्षीरोदनं द्विजवराय पुनः प्रदद्यात्
पुष्योद्धृतं सित वला चरणं कुमार्या ।
पिष्टं प्रदत्तमिति वैरिकृतामनिच्छां
निःसारयेदिह मुहुर्विदित प्रभावः ॥६२॥ [ह]
इत्यनिच्छाहरणमुद्देशः ।
[२६] अथ स्तनोत्थापनमुद्देशः ।
अथ गजपिप्पल्यादि विधानम् ।
“मातङ्गकृष्णामयवाजिगन्धा”
वचायुताः पर्युषिताम्बुमिश्रा ।
हयारिपत्रैर्नवनीतयोगान्
कुर्वन्ति पीनं कुचकुम्भयुग्मम् ॥६३॥
अथ स्तनवृद्धिकरं भुजङ्गवमादिप्रयोगमाह—
वसा भुजङ्गस्य हयारि-पत्र्य
कोलस्य मेदः समभागयुक्ता ।
वक्षोज कुम्भं मदिरायताक्ष्याः
कुर्वन्ति पीनं सकलं हठेन ॥६४॥
अथ दाडिमकल्कसाधितं सिद्धार्थतैलविधानमाह—
“तैलं हठाद् दाडिम-कल्क सिद्धं
सिद्धार्थजं लेपनतो नितान्तम् ।

४६ पञ्चसायके
नारी-स्तनौ चारुतरो सुपीनौ
कुर्यादसौ योगवरः सदैव ॥६५॥
इति स्तनोत्थापनसमुद्देशः ।
[२७] “अथ पतितस्तनोत्थापनसमुद्देशः—
“अथ श्रीपर्णिकातैलं निरूपयति—
श्रीपर्णिकाया रसकल्कसिद्धं
तिलोद्भवं तैलवरं प्रदिष्टम् ।
तैलेन वक्षोजयुगे प्रदेयं
प्रयाति वृद्धिं पतितोऽपि नार्याः ॥६६॥
इति पतितस्तनोत्थापनसमुद्देशः ।
[२८] “अथ योनि-संस्कारसमुद्देशः—
“योनिधूपनविधिं दर्शयति”—
प्रक्षालयेन्निम्ब-कषायनीरै-
र्निशाज्यकृष्णाऽगुरुगुग्गुलूनाम् ॥
धूपेन योनिं निशि धूपयित्वा
नारी प्रमोदं विदधाति भर्तुः ॥६७॥
अथ जातिकुसुमतैलं निरूपयति—
जातीप्रसूनैः सितसर्षपस्य
तैलं पचेल्लध्वनले प्रधानम् ।
० (१) प्रलेपादिति पाठान्तर साधीयः ।

तृतीयः सायकः ॥ ४७
अभ्यङ्गयोगेन सदैव योनों
सौभाग्यमाप्नोति रते पुरन्ध्री ॥६८॥
इति योनिसंस्कारसमुद्देशः ।
[२६] “अथ रोमशातनसमुद्देशः—
अथ भुजङ्गतैलप्रयोगमाह—
“भुजङ्ग-तैलं कटुतैलमध्ये
सप्ताहमादित्यकरे निधेयम् ।
तत्तैल-योगेन विलासिनीनां
नश्यन्ति रोमाणि समूलमेव ॥ ६६ ॥
“अथ तालकादिचूर्णमाह—
“पलाश-भस्मान्वित-तालचूर्णैः
रम्भाऽम्बुमिश्रैरुपलिप्य भूयः ।
कन्दर्पगेहे मृगलोचनानां
रोमाणि रोहन्ति कदापि नैव ॥ ७० ॥
“अथ मृतशङ्खादिचूर्णप्रयोगमाह—
रम्भाजले सप्तदिनं विभाव्य
भस्मेदं कम्बोर्मधुना च पश्चात् ।
तालेन युक्तञ्च विलेपनेन
रोमाणि निर्मूलयति क्षणेन ॥ ७१ ॥
इति रोमशातनसमुद्देशः ॥

४८ पञ्चसायकं
“अथ स्मरमन्दिरपुष्पसमुद्देशः—
अथ ज्योतिष्मतीपत्रप्रयोगमाह—
“ज्योतिष्मतीकोमलपत्रमग्र्यं
भृष्टं जवायाः कुसुमेन पिष्टम् ।
गुड़ाम्बुना पीतमिदं युवत्या
करोति पुष्पं स्मरमन्दिरस्य ॥ ७२ ॥
³इति स्मरमन्दिरपुष्पसमुद्देशः ॥
(३१) “अथ गर्भधारणसमुद्देशः—
“अथ तुरङ्गन्धापाचितदुग्धप्रयोगमाह—
“तुरङ्गन्धाश्रित-वारि-सिद्ध-
माजं पयः स्नानदिने निपीय ।
प्राप्नोति गर्भं नियमं चरन्ती
वन्ध्यापि सूनुं पुरुषप्रसङ्गात् ॥७३॥
“अथ लक्ष्मणाचूर्णं निरूपयति ।
पुष्योद्धृतं लाक्ष्मणमेव मूलं
पुंसा निपिष्टं सघृतञ्च पीतम् ।
क्षीरोदनं प्रा

अथ बीजपूरमूलप्रयोगमाह-
या बीजपूरद्रुममूलमेकं
क्षीरेण सिद्धं हविषा विमिश्रम् ।
ऋतौ निपीय स्वपतिं प्रयाति
दीर्घायुषं सा तनयं प्रसूते ॥७५॥
इति गर्भधारणसमुद्देशः
"अथ गर्भमेस्थापनसमुद्देशः—
"अथ कशेरुकादिमाधितदुग्धप्रयोगमाह-
कशेरुशृङ्गाटकजीवनानि
पयो-ऽर्घनण्डशतावरीभिः ।
सिद्धं पयः शर्करया विमिश्रं
संस्थापयेद्गर्भमुदीर्णशूलम् ॥७६॥
इति गर्भधारण समुद्देश ॥
[३२] "अथ सुखप्रसवसमुद्देशः—
अथ सुखप्रसवमन्त्रः—
ॐ इहामृतञ्च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि ।
उर्धैःश्रवा तुरङ्गाणां मन्दिरे निवसन्तु ते ॥ ७७ ॥
"अथ द्वितीयः सुखप्रसवमन्त्रः—
ॐ इदममृतमपां समुद्धतं यैन्वानर लघु गर्भमिमंविमुञ्चतु स्त्रि ।
१-ईं । २-न । ३-अन समुद्देश ३ । सुखप्रसवः ।

५० पञ्चमनायक
तदनल पवनाऽर्क वासरा स्ते सह
लवणाम्बुधर्दिशन्तुशान्तिम् ॥ ७८ ॥
“अथ सुखप्रसवकरस्तृतीयो मन्त्रः--
ॐ मुक्ताःपाशा विपाशाश्च मुक्ताःसूर्येण रश्मयः ।
मुक्तः सर्वभयाद् एहि मा चिर मा चिरम् स्वाहा” ॥७९॥
“अथ मन्त्राणां प्रयोग विधानमाह-
एभिर्जलं च्यावनमन्त्रराजै
र्जप्त्वा प्रदेयं किल गर्भिण्यै ।
सद्यः प्रसूते नवगूढगर्भा
यो(गो)ऽयमात्रेयमुनिप्रदिष्टः ॥ ८० ॥
एभिर्मन्त्रैः सप्तवारमभिमन्त्रितं जलंगर्भिण्यैपातुं दातव्यम् ॥
“अथ अपरः सुखप्रसवकरोमन्त्रः—
“ॐ मन्मथ मन्मथ मन्मथवाहिनि ! लम्बोदरं
मुञ्च मुञ्च लघु स्वाहा” इति मन्त्रः ॥
अनेन मन्त्रेण सप्तवारमभिमन्त्रितं जलं गर्भिण्यै
पातुं दातव्यम् । सुखान् प्रसवोभवति ॥
इति गुह्यप्रसवगुह्येशः ।
( १ ) एहि मा चिरं स्यात् इति रघुमराय पाठान्तरम् ।
( २ ) गङ्गाम्बु यदुदके नीरदम्भ्यत ।

तृतीय सायक. ५६
(३३) अथ वन्ध्याकरण समुद्देशः-
अथ पलाशबीजादिप्रयोगमाह-
पलाशबीजद्रुमयोः फलानि
पुष्पाण्यथो शाल्मलिपादपस्य ।
मद्येन मासार्द्धदिनं निपीय
वन्ध्या भवेन्निश्चितमेव नारी ॥ ८१ ॥
"अथ कदम्बफलप्रयोगमाह-
फलं कदम्बस्य च माक्षिकानि
तुषोदकंन त्रिदिनं निपीय ।
स्नानावसानेनियमेन चापि
वन्ध्यामवश्यं कुरुते हठेन ॥८२॥
अथ रक्तमवृक्षबीजप्रयोगमाह-
कर्षद्वयं रक्तमवृक्ष-बीजं
सप्ताहमात्रं सितशालिवारा ।
र्तौ निपीतं मृगशावकाक्ष्या
वन्ध्यात्वमेतन्नियतं करोति ॥८३॥
इति वन्ध्याकरण समुद्देशः ।
[३४] अथ केशसंस्कारसमुद्देशः ।
तिलप्रसूनादिप्रलेप-
तिल-प्रसूनं सह गोक्षुरेण

५२ पञ्चसायके
समारधं गव्यघृतेन पिष्टम् ।
सप्ताहमात्रेण शिरः प्रलेपात्
भवन्ति दीर्घाः प्रचुराश्चकेशाः ॥४॥
अथ निम्बस्य तैलं निरूपयति—
“कर्पार्द्धमात्रं प्रसवं फलेन
निम्बस्य तैलं नियमेन पीतम् ।
क्रमेण कुन्देन्दु-तुषारगौरं
शिरोरुहं मेचकतामुपैति ॥५॥
इति केशसंस्कारसमुद्देशः ।
(३५) अथ इन्द्रलुप्तसमुद्देशः—
अथ गुञ्जाफलप्रयोगमाह—
गुञ्जाफलैः क्षौद्रयुतं विलिप्य
केशप्रदेशं सकलेन्द्रलुप्तम् ।
अनेन योगेन मदैव केशाः
रोहन्ति कृष्णाः कुटिला विशालाः ॥६॥
इति इन्द्रलुप्तसमुद्देशः ।
इति पञ्चसायके तृतीय सायकः
(१) “केशप्रदेशे सकलेन्द्रलुप्तं” इति पाठान्तरम् ॥
(२) वपुस्तत्वे सगुणरसं+चात्र चतुर्थः सायक समाप्यते ।

चतुर्थ सायक ५३
अथ चतुर्थः सायकः
[१] "अथ कन्यालक्षणसमुद्देशः-
अथ विवाहोचितकन्यायाः स्वरूपं वर्णयति
"प्रख्याते महति प्रभूतविभवे चारित्रशीलान्विते
विद्या धैर्य-विवेक-शौर्य विभव-श्लाघ्ये कुलीने कुले ।
कन्या भ्रातृयुता सुशीलविनया रूपोज्ज्वला दक्षिणा
१त्रैवर्ग्याश्रितशुद्धवंशजनिता सद्भिर्विवाह्या नरैः ॥ १ ॥
प्रकारान्तरेण स्वरूपं निरूपयति-
अम्भोजास्या बहलनयना भृङ्गकेशप्रचारा
तुङ्गा स्निग्धा कुसुमदशना पद्मगन्धाधरोष्ठी ।
रम्यश्रोत्रा मधुरवचना कम्बुकण्ठी शुभाङ्गी
मध्ये क्षीणा सुललितकरु दक्षिणावर्तनाभि ॥ २ ॥
"पीनश्रोणी कनककदलीस्तम्भजङ्घाभिरामा
रक्ताशोकप्रसवचरणा स्निग्धशाखाङ्गुलीका ।
इत्थं युक्ता सुललिततनुर्लक्षणैरुत्तमार्था
कन्या सद्भिश्श्रुतकुलरता सा विवाह्या गुणज्ञैः ॥ ३ ॥
इति कन्यालक्षणसमुद्देशः ॥
[२] "अथ कन्यादूषणसमुद्देशः-
अविवाह्यानां कन्यकानां स्वरूपं वर्णयति-
खर्वा पिङ्गलकुन्तला कृशतनुर्दीर्घातिरोमावृता
रूक्षा काकलोचना पृथुगला कृष्णाधरा दन्तुरा ।
१) "धर्मार्थाश्रिता प्रशस्ता । भगनासार्था शस्तारूपा" इति पाठान्तरमुपलब्धम् ।

४४ पञ्चमायके.
रुक्षाङ्गी विकटस्तनी च सबला विभ्रंशवीरात्मजा
वाचाला बहुभोजना च गदिनी प्रौढा च दुःखान्विता ॥४॥
पुष्पन्माधरवृत्तदेशनटिनी नक्षत्रसंज्ञा च या
हास्ये कूपयुगं कपोलफलके यस्या भवेत् सत्वरम् ।
अङ्गुष्ठाधिकपर्व्वणी चरणयोर्यस्याश्च जाताङ्गुलिः
पादस्यापि कनीनिका न पतति क्ष्मायां तदन्यैव वा ॥५॥
"प्रकारान्तरेण कन्यादूषणानि वर्णयति-
"अज्ञातान्वयजा स्वभावपिशुना लम्बाधरा चञ्चला
कुष्ठिश्वित्रिकुलोद्भवा च वितता यस्याः कटिर्नासिका ।
निन्द्या पल्लवजिह्विका द्रुतगति र्नूनाधिकाङ्गी पुन-
स्त्याज्याकामकलाकलापूरुशलैः कन्या विवाहे सदा ॥६॥
इति कन्यादूषणसमुद्देशः-
(३) अथ वरलक्षणसमुद्देशः-
प्रख्यातोऽमलवंशजो नववयाः शूरश्च शीलाश्रयः
मान्यारः स्थिरसौहृदो गुणनिधि र्नानाकूटुग्मी वली ।
सर्व्वाभोगरतो विशिष्टवचनो दाक्षिण्यधर्याश्रयः
जामाता जगतीतले कविवरैरेवंविधो वर्णितः ॥७॥
इति वरलक्षणसमुद्देश.

चतुर्थ सायकः ५५
"अथ वरदूषणसमुद्देशः-
(४) "अथ वरस्य दूषणानि वर्णयति-
"पापिष्ठो व्यसनी शृंगारुपहतो द्यूतप्रियो भिक्षुको
रोगी पुंस्त्वविवर्जितश्चलमतिर्वैदेशिकः कातरः ।
गृध्री दृष्टकुलोद्भवश्च कृपणो वृद्धो द्विचर्मा खलः
कर्तव्यो न वरः कदापि पुरुषैरेवंविधो भूतले ॥८॥
इति वरदूषणसमुद्देशः ॥
(५) "अथ विवाहभेदसमुद्देशः ।
अथ विवाहस्य अष्टौ भेदान् गणयति
आर्षो दैवतक प्रजापतिभवो ब्राह्मो द्विजानां मतो
गान्धर्वः सह राक्षसेन कथितः क्षात्रस्य तज्ज्ञैर्धर्मा ।
पैशाचासुरसंज्ञितौ निगदितौ वैश्यस्य शूद्रस्य च
सङ्क्षेपादुपवर्णितं क्रमवशात्पांगशिकं लक्षणम् ॥६॥
"अथ आर्षविवाहलक्षणं निरूपयति-
"विद्यावान् गुणपूजितः शुचिपतिः सद्धंशजातो मुनिः
सौम्यो मानरतः सुशीलविनयो गेहागत प्रार्थितः ।
(१) " वृद्धाडानाशनं गज ' इति पाठान्तरं समानान्तरम् ।
(२) स शास्त्र पुस्तकं पञ्चमेनस्थाने - । यद्यपिदं तथोक्तम् यते-
आंषुर्द्दैवस्तथाऽन्यः मुनिवरैर्ब्रह्मो विवाहो ऽन्यो
श्रद्धा दैवतसम्मनो निगादनो गान्धर्व्वराक्षसौ ॥
अन्यो राक्षसश्च चाण्डाल्वर इति सार्णवश्चापरम्
क्षात्राय यतमांत्रिप कृपणगः प्रोक्तः सदा संमतः ॥ १ ॥
३) ना ऽयं दुष्टग पुस्तकेषु पाठान्तरम् ।

५६ पञ्चसायकः
कन्याया गृहनायक सपुलक स्तस्मै ददात्यादरात्,
आर्षो गोयुगदक्षिणो निगदितस्तज्ज्ञै र्विवाहोवरः॥१०॥
"दैवतविवाहस्वरूपं निरूपयति-
ऋत्विग्भिः परिमण्डिते बहुतिथं यज्ञोत्सवे चोत्तमे
नानावर्णसुवर्णवस्त्रकुसुमैराभूषिताङ्गी शुभा ।
कन्या दक्षिणयाऽद्वित्तीयविधिना यद्दीयते चादराद्
दैवः सोऽयमुदीरितः कविवरैरित्थं विवाहो वरः ॥११॥
"प्राजापत्यविवाहं लक्षयति-
कन्या बान्धवसन्निधौ सुललिता विप्रोत्तमायादराद्
उक्त्वैवा-"तुभ्यमियं मया स्वतनया दत्तेति हर्षान्विता ।
धर्मं सञ्चरतां यथासुखमुभौ सम्पद्य योगं सदा
प्राजापत्यकग्रहः कविवरैरेष प्रमाणीकृतः ॥ १२॥
ब्राह्मविवाहं निरूपयीत-
आहूयार्चनपूर्वकं द्विजवरायाच्छाद्य वासोवरैः
विद्याशीलविवेकवंशविनयाद्यागन्विताय स्वयम् ।
कन्या प्रीतिमते वराय विधिना यद्दीयते सादरं
ब्राह्मोऽसौमुनिपुङ्गवै र्निगदितः श्रेष्ठो विवाहोऽपर ॥१३॥
(१) "बहुविधे" इति ग पुस्तकेऽयं पाठान्तरम् ।
(२) "द्वितीये विधिना" इति घ पुस्तकस्य पाठान्तरम् ।
(३) "सोऽहम्" इति गपुस्तकीयो पाठान्तरं न समीचीनतया ॥

चतुर्थः सायकः ४५
गान्धर्वा॑दिविवाहत्रयं निरूपयति-
कन्या यौवनकामिनी पतिममुं या स्वीकरोति स्वयं
गान्धर्वः स हि कथ्यते, भुजबलादाकृष्यते यत्पुनः ।
ज्ञेयो राक्षस एष पण्डितवरै , चौर्याद्विवाहोऽपरः
पैशाचः कविशेखरेण कथितस्त्याज्य मदा यत्नतः ॥ १४॥
आसुरविवाहं निरूपयति-
आदायप्रथमं वराद्बहुतरंशुल्कं यथाकाङ्क्षया
वस्त्रालंकृतिवैभवेन तनयामन्तोपमुत्पाद्यच ।
पश्चाद्दृप्तकुलसम्भवाय मलिनं कन्याप्रदानं वृथा
प्रख्यातो निजवंशजापगणयम्तज्ज्ञैरभावासुरः ॥ १५ ॥
इति विवाहलक्षणसमुद्देशः-
(६) “अथ परदारत्यागसमुद्देशः-
परदारग्रहणे दूषणानि वर्णयति-
अश्रद्धामुपहास्यतां मलिनतामर्थक्षयं लाघवं
महां ग्लानिमधोगतिं विकलतामायु क्षतिं दुर्गतिम् ।
इत्थं ये परदारकर्मणिरताः लोकत्रये निन्दिता
विन्दन्ते परमापद मुखधिया दृप्तं नरस्तेमदा ॥ १६ ॥
उदाहरति-
पौलस्त्यः सुरदैत्यमर्त्यमुकुटव्याघृष्टपादाम्बुजो
मैथिल्याहरणादवाप मरणं वालिश्चताराज्यतः ।
(१) एतचिह्नं यत्पुस्तके न दृश्यते ।