सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
पाकदर्पण (राजा नल प्रणीत - इन्द्रदेव त्रिपाठी माधुरी हिन्दी व्याख्या सहित)

पाकदर्पण (राजा नल प्रणीत - इन्द्रदेव त्रिपाठी माधुरी हिन्दी व्याख्या सहित)

Pakadarpana of Raja Nala with Madhuri Hindi Commentary

राजा नल (टीकाकार: पं. इन्द्रदेव त्रिपाठी) द्वारा

DevanagariHindipublished69 पृष्ठ

पृष्ठ 52, कुल 69 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 52

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit and Hindi text from the image:

Left Page

अथ भक्ष्यप्रकाराः
भक्ष्यराजः—
विभिन्नभक्ष्यपदार्थानां निर्माणप्रकारनिरूपणम्
शीतगोधूमशकलं भागमेकं समाहरेत् ।
नवमेकं सूक्ष्मवासो भागं सूदः प्रशान्तये ॥ १ ॥
सुपक्वं भिन्नचणकं निर्णयेदर्धभागकम् ।
एकं च मेदसोभागन्नयेन्निष्पावमानकम् ॥ २ ॥
नारिकेलकणैः सूक्ष्मं भागार्धस्य ग्रहेद् बुधः ।
एलासैंधवचूर्णञ्च किंचिदानीय मानवित् ॥ ३ ॥
समानीय सुपक्वं च घनसारार्दिनिर्मिते ।
मन्दक्षीरसमुद्भूतं नवनीतं नयेन्नवम् ॥ ४ ॥
मेलयेच्च यथायोग्यं पक्वं क्षीरेण मानवित् ।
जंबीरबीजवत्कुर्यात् मोदकान् बहुशः सुधीः ॥ ५ ॥
वासितेषु पुनः पूगपट्टेष्वेतान् पृथक् क्षिपेत् ।
अन्तराट्टालिके सम्यक् निधाय च पुनः पचेत् ॥ ६ ॥
तमादाय पुनस्तेषु सिद्धेद्धै स्थिरसर्पिषि ।
भक्ष्यराजाह्वयो राजन् कथिते पाककोविदैः ॥ ७ ॥
विभिन्न भक्ष्यपदार्थों में भक्ष्यराजनिर्माण-प्रकार— पाचक शीतल (कच्चा)
गेहूँ के टुकड़ों का एक भाग तथा नवीन महीन सुगन्धित द्रव्य एक भाग प्रशान्त के
लिये ग्रहण करे । अच्छी तरह पके हुए चने की दाल आधा भाग, लोबिया की
गूदी एक भाग, तथा नारियल के फल का सूक्ष्म कण आधा भाग ग्रहण करे और
इलायची तथा सेन्धा नमक का चूर्ण थोड़ा मिला दे । इनके बाद सबों को पका दे
और कर्पूर आदि से सुगन्धित दूध का निकाला हुआ नवीन मक्खन लेकर यथायोग्य
मात्रा के अनुसार पके दूध के साथ मिला दे । तदनन्तर बुद्धिमान् पाचक जम्बीरी
नींबू के बीज के समान बहुत सा मोदक बना ले और इन सबों को सुवासित पूगपट्ट
में अलग रक्खे । पुनः घर के अन्दर अच्छी तरह रखकर पकावे और पुनः उसको
लेकर घी में छोड़ दे । हे राजन्, इसको उत्तम पाचक भक्ष्यराज कहते हैं ॥१-७॥


Right Page

नलविरचितम् \hfill ८१
भक्ष्यराजस्य गुणाः
वातपित्तहरश्चायं वृष्यः कायविवर्द्धनः ।
सद्योलघुतरः स्वादुः शरीरस्य बलप्रदः ॥ ८ ॥
भक्ष्यराज के गुण— भक्ष्यराज वात एवं पित्त को दूर करनेवाला, वीर्यवर्द्धक,
शीघ्र ही जाठराग्नि दीपक, अत्यन्त हल्का, स्वादिष्ट तथा शरीर को बल देने
वाला है ॥ ८ ॥
अन्यदभक्ष्यप्रकारनिर्माणविधिर्गुणाः
निधाय सूक्ष्मवासश्च प्रवण्वां सूदकोविदः ।
प्रथमं रसमासिच्य पेषयेन्नवनीतवत् ॥ ९ ॥
निक्षिपेत्तादृशं मांसं पात्रे तस्मिन् ततः परम् ।
गोधूमस्य कणान् पेषान् भिन्नमुद्गकणांस्तथा ॥ १० ॥
भर्जयित्वा पुनः किञ्चित् पचेद्वै पयसा च तान् ।
खण्डानि निक्षिपेतत्र तेभ्यो द्विगुणितानि च ॥ ११ ॥
दुग्धोद्भवानि खण्डानि तदर्द्धानि च निक्षिपेत् ।
जातीचम्पकपुन्नागपुष्पादीन् तत्र निक्षिपेत् ॥ १२ ॥
सुपक्वं कुक्कुटाण्डान्तं लोहितं तत्समं न्यसेत् ।
कल्कं च घनसारस्य एलाचूर्णञ्च निक्षिपेत् ॥ १३ ॥
मुहूर्तमेकमास्थाय पुनः पुष्पाणि संत्यजेत् ।
मेलयित्वा तु तत्कल्कं पात्रेऽन्यस्मिन् विनिक्षिपेत् ॥ १४ ॥
मानवित् मांसकल्केन कुर्याद् वै तेषु कर्पूराम् ।
निधाय तेषु मुद्गादिकल्कं कुर्याच्च शक्तिवत् ॥ १५ ॥
तच्छोभार्थं पुनः कुर्यादाकारान् द्विधा द्विधा ।
एवं बहूनि वै कुर्याद् भक्ष्याणि च पृथक् पृथक् ॥ १६ ॥
निधाय पूगपट्टस्य नेत्रेतानि पचेद्बुधः ।
अनेनैव प्रकारेण पश्चाद्भक्ष्यं प्रदापयेत् ॥ १७ ॥
रुच्यं पथ्यं तथा बल्यं वृष्यं दोषत्रयापहम् ।
एवमादीनि भक्ष्याणि कर्त्तव्यानि मनीषिभिः ॥ १८ ॥
अन्य प्रकार का भक्ष्य बनाने की विधि तथा गुण— पाकशास्त्रवेत्ता महीन
सुगन्धित द्रव्य प्रवणी (बटलोहो) में रक्खे । पहले इसके जल के साथ मांस को
नवनीत की तरह पीस ले । इसके बाद पूर्वोक्त प्रकार से पीसा हुआ मांस उस पात्र
में रक्खे । पुनः पीसे हुए गेहूँ के कण, तथा मूँग की दाल को घी के साथ भून ले