सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda

विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा

DevanagariHindipublished350 पृष्ठ

पृष्ठ 55, कुल 350 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 55

परिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. ३१
जनकंप्रति पूर्ववर्तितामपरिज्ञाय न यस्य गृह्यते ॥
भाषा-जिसकी कार्यसे पूर्वविद्यमानता कार्यके जनकको न जानकर न ग्रहण हो
किंतु जान कर हो वह उस कार्यके प्रति अन्यथा सिद्धहै.
यत्कार्यजनकं प्रति पूर्ववर्तित्वं गृहीत्वैव यस्य यत्कार्ये प्रति पूर्व-
वर्तित्वं गृह्यते तस्य तत्कार्यं प्रत्यन्यथासिद्धत्वम्,यथाकुलालपि-
तुर्घटं प्रति।तस्य च कुलालपितृत्वेन घटं प्रति जनकत्व एवान्य-
थासिद्धिः । कुलालत्वेन जनकत्वे त्विष्टापत्तिः, कुलालमात्रस्य
घटं प्रति जनकत्वात् ।
भाषा-अर्थात् घटरूपकार्यका जनक जो कुलाल उसके प्रति पूर्वविद्यमानता
ग्रहणपूर्वक कुलालके पिताकी घटकार्यके प्रति पूर्वविद्यमानता ग्रहण होती है.इससे
घटकार्यके प्रति कुलालका पिता अन्यथासिद्ध है. कुलालका पिताभी यदि 'कुलाल
पितृत्वेन' कारण माने तो अन्यथासिद्ध है और यदि कुलालत्वेन रूपेण कुलाल-
का पिताभी घटका जनक है तो वह कारणही है; क्योंकि कुलालमात्र घटका
जनक होताहै.
पञ्चममन्यथासिद्धमाह, अतिरिक्तमिति-
भाषा-'अतिरिक्तं' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार पञ्चमी अन्यथासिद्धि दिखलाताहै-
अतिरिक्तमथापि यद्भवेन्नियतावश्यकपूर्वभाविनः २०
भाषा-नियमसे कार्यके अवश्य पूर्व विद्यमान पदार्थोंसे अतिरिक्त यावत् पदार्थ
अन्यथासिद्ध हैं ॥ २० ॥
नियतावश्यकपूर्वभाविनोऽवश्यकॢप्तनियतपूर्ववर्तिन एव कार्य्य-
सम्भवे तद्भिन्नमन्यथासिद्धमित्यर्थः।अत एव प्रत्यक्षे महत्त्वं का-
रणमनेकद्रव्यत्वमन्यथासिद्धम् । तत्र हि महत्त्वमवश्यं कॢप्तं
तेनानेकद्रव्यत्वमन्यथासिद्धम् । नच वैपरीत्ये किं विनिगमक-
मिति वाच्यम्, महत्त्वत्वजातेः कारणतावच्छेदकत्वे लाघवात् २०
भाषा-कार्यके नियमसे प्रथम रहनेवाले कारणसमुदायसे कार्यका सम्भव
हो तो उससे भिन्न यावत् पदार्थ अन्यथासिद्ध हैं. ( अत एव ) आवश्यकॢप्त नियम