न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)
Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda
विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा
पृष्ठ 43, कुल 350 में से
संदर्भ में पढ़ेंपरिच्छेदः १ ] भाषाटीकासमेता. १९
संसर्गाभावं विभजते, प्रागभाव इति-
भाषा-'प्रागभाव' इत्यादि ग्रन्थसे मूलकार संसर्गाभावके विभागको दिखलाताहै-
प्रागभावस्तथा ध्वंसोऽप्यत्यन्ताभाव एव च ॥ १२॥
एवं त्रैविध्यमापन्नः संसर्गाभाव इष्यते ॥
भाषा-प्रागभाव तैसे ध्वंस और अत्यन्ताभाव ॥ १२ ॥ एवं तीन भेदोंको प्राप्त
हुआ एकही संसर्गाभाव है.
संसर्गाभावत्वं अन्योन्याभावभिन्नाभावत्वम् । अन्योऽन्याभावत्वं
तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वम्। विनाश्यभा-
वत्वं प्रागभावत्वम् । जन्याभावत्वं ध्वंसत्वम् । नित्यसंसर्गाभा-
वत्वं अत्यन्ताभावत्वम् । यत्र तु भूतलादौ घटादिकमपसारितं
पुनरानीतं च तत्र घटकालस्य सम्बन्धाघटकतयाऽत्यन्ताभावस्य
नित्यत्वेऽपि घटकाले न घटात्यन्ताभावबुद्धिः । तत्रोत्पादविना-
शशाली चतुर्थोऽयमभाव इति केचित् ।
भाषा-अन्योन्याभावसे भिन्न अभावका नाम 'संसर्गाभाव' है और जिसकी तादा-
त्म्यसम्बन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता होय उसका नाम 'अन्योन्याभाव' है; विनाश
होनेवाले अभावका नाम 'प्रागभाव' है. एवं उत्पन्न होनेवाले अभावका नाम
ध्वंस है. अधिकरणपदार्थमें वस्तुके सदा सम्बन्धाभावका नाम 'अत्यन्ता-
भाव' है. जहां किसी एक भूतलदेशसे घटादि निकाल दिये और कालान्तरमें
फिर वहींदी स्थापन किये; वहां विशेषणरूप वर्तमान घटकालको अभावके स्वरूप-
सम्बन्धमें अविष्ट होनेसे अत्यन्ताभावके नित्य होनेसेभी घटकालमें घटात्यन्ता-
भावबुद्धि नहीं होती. कई एक आचार्य ऐसे स्थलमें उत्पत्तिविनाशवाला चौथा
अभाव मानते हैं.
अत्र ध्वंसप्रागभावयोरधिकरणे नात्यन्ताभाव इति प्राचीनमतम्।
श्यामघटे रक्तो नास्तीति, रक्तघटे श्यामो नास्तीति धीश्च प्राग-
भावं ध्वंसं चावगाहते, नतु तदत्यन्ताभावम् । नव्यास्तु तत्र
१ द्वितीय नाम इसका शास्त्रमें सामयिकाभाव है. समयविशेषमें होनेवालेका नाम
'सामयिकाभाव' है.