न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)
Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda
विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा
पृष्ठ 265, कुल 350 में से
संदर्भ में पढ़ेंपरिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. २४१
द्वित्वादयः परार्द्धान्ता अपेक्षाबुद्धिजा मताः॥१०७॥
भाषा-और द्वित्वादि संख्यासे लेकर परार्ध पर्यन्त यावत् संख्या अपेक्षाबुद्धि
जन्य है ॥ १०७ ॥
द्वित्वादय इति । द्वित्वादयो व्यासज्यवृत्तिसंख्या अपेक्षा-
बुद्धिजन्याः ॥ १०७ ॥
भाषा-अर्थात् ( व्यासज्यवृत्ति ) धर्मद्वय समनियतवृत्ति द्वित्वादि परार्द्धपर्यन्त यावत्
संख्या अपेक्षाबुद्धिसे उत्पन्न होतीहै.“एकं दशशतं चैव सहस्त्रमयुतं तथा॥लक्षं च नियुतं
चैव कोटिरर्बुदमेव च ॥ वृन्दं खर्वो निखर्वश्च शंखः पद्मश्च सागरः ॥ अन्त्यं मध्यं
परार्द्धं च दश वृद्ध्या यथाक्रमम् ॥ १ ॥ ” इस गणितविद्याके नियमानुसार यदि
एक अंकके आगे “१०००००००००००००००००” ऐसे सत्रह शून्य लगादिये
जावें तो उस संख्याका नाम परार्द्ध है, एवं द्वित्वादि संख्यासे लेकर एतादृश परा-
र्द्धपर्यन्त यावत्संख्या अपेक्षाबुद्धिसे उत्पन्न होतीहै ॥ १०७ ॥
अनेकाश्रयपर्याप्ता एते तु परिकीर्तिताः ॥
भाषा-यह सब द्वित्वादि धर्म अनेक आश्रयोंमें पर्याप्तिसम्बन्धसे रहते हैं, यह
पूर्वविद्वान् लोगोंका अनुभवानुरोधेन कथन है.
अनेकेति । यद्यपि द्वित्वादिसमवायः प्रत्येकं घटादावपि वर्तते,
तथाऽप्येको द्वावितिप्रत्ययाभावादेको न द्वाविति प्रत्ययसद्भावाच्च
द्वित्वादीनां पर्याप्तिलक्षणः कश्चन सम्बन्धोऽनेकाश्रयोऽभ्युपगम्यते ।
भाषा-यद्यपि द्वित्वादिका समवायभी प्रत्येक घटादिमें रहता है, इसलिये ऐसे
स्थलमें पर्याप्तिसम्बन्धकी कल्पना करनी उचित नहीं तथापि “ एको द्वौ ” इत्या-
कारक प्रत्ययके न होनेसे तथा “एको न द्वौ” इत्याकारक प्रत्ययके होनेसे द्वित्वादि-
कोंका ‘पर्याप्ति’ नामक कोईएक सम्बन्ध अनेक द्रव्यरूप आश्रयोंमें रहनेवाला
प्रतीत होताहै. “अयमेको घटः, इमौ द्वौ” इत्याकारक प्रतीति सिद्ध स्वरूप सम्ब-
न्धविशेषका नाम ‘पर्याप्ति’ है ।
अपेक्षाबुद्धिनाशाच्च नाशस्तेषां निरूपितः ॥१०८॥
भाषा-उस अपेक्षाबुद्धिके नाश होनेसे उन द्वित्वादि धर्मोंकाभी विनाश होताहै १०८
अपेक्षाबुद्धिनाशादिति।प्रथममपेक्षाबुद्धिः,ततो द्वित्वोत्पत्तिः,ततो
विशेषणज्ञानं द्वित्वत्वनिर्विकल्परूपं, ततो द्वित्वत्वविशिष्टप्रत्य-
क्षमपेक्षाबुद्धिनाशश्च, ततो द्वित्वनाश इति ।