न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

३६ न्यायमञ्जरीम्
नन्विन्द्रियव्यापारो न ज्ञानान्तरस्थायीति तस्मिन्नसति कुतोऽस्य वितत-
कालग्रहणम्, तदलं भवतु श्रान्तोऽसि मज्जस्त्वैवं ब्रुवाणः निमेषकृतोऽपि
विच्छेदोऽस्य नास्ति अथ च न स्थिर इन्द्रियव्यापार इति साहसिकतामात्रम् ,
सन्निकर्षश्चास्य विषयग्रहणे व्यापारः स च स्थिर एव तस्माद्विततकालस्य व-
स्तुनः प्रत्यक्षेण ग्रहणमिति स्थितम् , एवं च स्थिते न स्वरूपमात्रमेव भावानां
विनाशकारणं कारणानां च नित्यत्वमेव दण्डादीनामिति सिद्धम् ,
यत्पुनरभाणि दर्शनादर्शने एव सत्त्वासत्त्वे भावानामिति तदपि व्यामूढ-
भाषितम् , दर्शनादर्शनाभ्यामेव भावाभावयोः (१)परिच्छेदः न पुनर्दर्शनादर्शने
एव भावाभावावभावश्च विस्तरतः प्राक साधितः स च सहेतुक इति न स्वत-
एव विशरारवो(२)भावाः, एवं तु निष्प्रमाणे पदार्थस्थैर्यपक्षे ज्ञानं तु जनकस्य
नियतस्य वस्तुनो दर्शनम् दर्शनविषयीकृतस्य प्रवृत्तिः प्रवृत्तिविषयीकृतस्य प्रा-
प्तिरिति व्यवहारो न स्यादर्थक्षणनानात्वात् , बाध्यबाधकभावश्च क्व चिज्ज्ञाना-
नां दृष्टः स च न स्यात्पूर्वावगतरजतादिविषयभावग्राहिणो ज्ञानस्य (३)गृहीत-
मुद्गरदलितघटाभावज्ञानवद्वाधकत्वानुपपत्तेः, पूर्वदृष्टस्य स्मरणं स्मृतस्य कस्य-
चित्प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञातस्य गृहादेरर्धकृतस्य समापनमित्यादयश्च व्यवहारा-
विप्रलुप्येरन् ।
क्षणभङ्गभङ्गोपसंहारः ।
अथ सन्तानमाश्रित्य क्रियते तत्समर्थनम् ।
न तस्य भिन्नाभिन्नत्वविकल्पानुपपत्तितः ॥
अभेदपक्षे क्षणवद्व्यवहारो न सिध्यति ।
व्यतिरेके तु चिन्त्योऽसौ वास्तवोऽवास्तवोऽपि वा ॥
अवास्तवत्वे पूर्वोक्तं कार्यं विघटते पुनः ।
वास्तवत्वे स्थिरो वा स्यात्क्षणिकौ वेति चिन्त्यताम् ॥
सन्तानिनिर्विशेषः स्यात्सन्तानः क्षणभङ्गुरः ।
न सिध्येत्पुनरप्येष व्यवहारः पुरोदितः ॥
अथापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपैषि भावम् ।
उत्तिष्ठ भिक्षो ! फलितास्तवाशाः सोऽयं समाप्तः क्षणभङ्गवादः ॥
तदेवं सति सन्तानच्छद्मनो विनिवारणात् ।
लोकयात्रा स्थिरैरेव पदार्थैरुपपद्यताम् ॥
( १ ) परिच्छेदः—निश्चयः । ( २ ) विशरारवो—नश्वराः ।
( ३ ) पूर्वं गृहीतः पश्चाद् मुद्गरेण दलितो यो घटस्तदभावज्ञानस्य न पूर्वज्ञानवा-
धकत्वम् । पूर्वकालैकेति समासः ।