न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

आत्मन्याक्षेपः । २५
शोत्यादावित्येवं पूर्वक्षणविनाशेनोत्तरक्षणनिर्वृत्तेरियतैव कार्यकारणभावमश्नु-
वीयाताम्-इति,
तदप्यमनोरमम्-न ह्ययायुष्मतामस्त्यवधृतस्तुलान्तदृष्टान्तः—
तत्रान्यदेव हेमादि नामोन्नामनिबन्धनम् ।
तन्नामो न तु नामैव तेन वा स विधीयते ॥
इहापि न पूर्वेण क्षणेन नापि तद्विशेषेणोत्तरः क्षण उत्पद्यते, न च हेमस्था-
नीयमिहान्यदस्तीत्यनुत्पत्तिरेवावशिष्यते,
सर्वथा परिनिष्पत्तौ निर्व्यापारं न कारणम् ।
सव्यापारस्य कर्तृत्वे क्षणिकत्वं तु दुर्घटम् ॥
इत्थं च सत्त्वं व्यावृतं क्षणिकेभ्यो विशेषतः ।
तेनासाधारणत्वेन यायात्संशयहेतुताम् ॥
क्षणिकत्वहेतोर्विरुद्धत्वम्
अथ वा लब्धात्मनः पदार्थस्य परोत्पत्तौ व्याप्रीयमाणत्वेन कारणत्वाव-
धारणाद् द्वित्रिक्षणस्थायित्वमवश्यमन्तरनीत्या भवेदिति प्रत्युत सत्त्वात्क्ष-
णिकत्वसिद्धेर्विरुद्धोऽयं हेतुः, अतश्चैवं नित्यानामेवार्थक्रियाकारित्वोपपत्तेः,
समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदेन त्रिविधा कारणसामग्री परस्परसंसर्गमागत्य
यथासन्निधानं काय प्रसूत इति कृतं क्रमयौगपद्यविकल्पैस्तावकैः यदैवाविकल-
सामग्री तदैव कार्योत्पत्तिः,
अत एव च कार्याणां युगपन्न समुद्भवः ।
न चापि कृत्वा करणं सामग्री हि न सर्वदा ॥
प्राणिकर्मविपाकोऽपि सामग्र्यन्तर्गतो नवः ।
सर्वत्र सुखदुःखादिहेतुस्त्वत्रोपपाद्यते ॥
न च समग्रव्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पोऽस्मत्पक्षे सामग्रीं बाधते समग्र-
धर्मत्वात्सामग्र्याः समग्रापेक्षया च सामग्र्येव तमबर्थातिशययोगात्कारण-
मिति(१) प्रमाणसामान्यलक्षणे निर्णीतम् ,
( १ ) ननु प्रमीयते येन तत्प्रमाणमिति करणसाधनाऽयं प्रमाणशब्दः । करणं च
साधकतमं तमबर्थश्चातिशयः । स चापेक्षिकः साधकान्तरसम्भवे तदितरापेक्षयाऽतिशय-
योगात्किञ्चित्साधकतममुच्यते । सामग्र्याश्चैकत्वात् तदतिरिक्तसाधकान्तरानुपलम्भात्
किमपेक्षमस्या अतिशयं ब्रवीषि, अत्रोच्यते-यत एव साधकतमं करणं करणसंनिधानञ्च
प्रमाणशब्दः तत एव सामग्र्याः प्रमाणत्वं युक्तम् । तद्व्यतिरेकेण कारकान्तरे क्वचिद-
पि तमबर्थसंस्पर्शानुपपत्तेः । फलोत्पादाविनाभाविस्वभावत्वमतिशयः, स च साम-
ग्र्यन्तर्गतस्य न कस्यचिदेकस्य कारणस्य कथयितुं पार्यते सामग्र्यास्तु सोऽतिशयः
सुवच इति ग्रन्थेनेति शेषः ।