न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

तां करिष्यति पूर्ववर्णेषु संस्कारात्स्मरणमन्त्यवर्णे श्रोत्रेन्द्रियादनुभव इत्येवं
स्मर्यमाणानुभूयमानवर्णकरणको ऽर्थप्रत्ययः स्यात्को दोषः,
नन्वनुभवक्रमाहितसंस्कारसामर्थ्यमनुरुध्यमानाःस्मृतयो ऽपि क्रमेणोत्पत्तुम-
र्हन्ति न युगपदिति ततश्च प्राक्तन एव दोषःसामस्त्याभावादिति, नैष दोषः नानाव-
र्णविषयैः क्रमभाविभिरनुभवैः क्रमोपचयात्मा पुटपाकैरिव कार्तस्वरस्यैक एवा-
त्मनः संस्कारः तादृगुपाधीयते येन सर्वानैव पूर्वदृष्टान्वर्णानसौ सकृत्स्मरतीति,
संस्कारात्संस्कारोत्पत्तिरलौकिकीति चेन्नालौकिकी स्वाध्यायाध्ययने सिद्धत्वात्,
उच्चारणक्रियायाः क्षणिकत्वात्तदाहिते संस्कारान्तरकारिणि संस्कारे ऽनिष्यमाणे
ऽन्त्यमुच्चारणं प्रथमोच्चारणान्न विशिष्येत ततः किं पुरुषायुषेणापि नानुवाक-
एव आमुखीक्रियेत,
नन्वयमीदृशः प्रकारः एकस्मरणसिद्धये कल्पनीयः अर्थप्रतीतिहेतुता वा
संस्कारस्य कल्पनीयेति सर्वथेयमदृष्टकल्पना ऽतो न पश्यामहे तत्र कः संस्कारं
प्रति पक्षपातः कश्च स्फोटं प्रति विद्वेषः यदेष कल्प्यते नैष इति, उक्तमत्र तेनैव
सुगृहीतनाम्ना भाष्यकारेण “शब्दकल्पनायां सा च शब्दकल्पना च” इति,
ननु नास्ति कल्पनाद्वैगुण्यं संस्कारो हि यथाप्रसिद्धि स्थित एव का तत्क-
ल्पना न हि वयं स्मरणैककारणत्वं संस्कारधर्ममतिलङ्घितवन्तो भवन्त इव, कथं
न लङ्घितवन्तो भवन्तः सर्ववर्णविषयैकस्मरणकारिता भवद्भिरपि कल्पितैव
यैव हि वर्तनी वर्णानामर्थप्रतीतौ सैव स्फोटव्यक्तावपि तां च कल्पयित्वा शब्दो
ऽन्यः कल्पित एवमतश्च संस्कारोभयवादिविहितस्य स्मरणकारित्वमुल्लङ्घ्या-
र्थप्रत्ययकारित्वं केवलमस्माभिरभिहितम्, भवद्भिस्तु मूलत एवारभ्य नवं वि-
श्वमुत्थापितमपूर्वस्य शब्दस्य तावदस्तित्वं पुनर्वर्णव्यतिरिक्तत्वं पुनरवयवराहि-
त्यं कल्पितमिति कथं न कल्पनागुरुत्वम् तदुक्तम्—
सद्भावव्यतिरेकौ च तथा ऽवयववर्जनम् ।
तवाधिकं भवेत्तस्मान्नो ऽसावर्थबुद्धिषु इति(१) ॥
यत्पुनरवादि प्रथमवर्णबुद्धिवेलायामिव व्यक्तं स्फोटतत्त्वमुत्तरोत्तरबुद्धि-
भिरतिशयिततरप्रत्ययतां नीयते रत्नतत्त्ववदिति, स एष विषम उपन्यासः रत्न-
स्य हि सावयवत्वात्प्रथमप्रत्ययाविषयीकृतसूक्ष्मतरावयवविशेषग्राहिणामुत्तरोत्त-
रप्रत्ययानामस्ति तत्रावकाशः, स्फोटस्तु वर्णस्वरूपवदनंश इति तत्स्वरूपसर्व-

---

( १ ) श्लोकवार्तिके स्फोटवादे श्लो. ९४ । तत्र स्फोटवादिनः स्फोटसद्भावः
तस्य च वर्णेभ्यो व्यतिरेकः सावयवे पदे गम्यमाने तद्विपरीतं निरवयवत्वं च कल्पनीयम्
तस्मादवश्याश्रयणीयः संस्कारादिकल्पनांशः अर्थबुद्धावेवाश्रयणीयो न स्फोटाभिव्यक्ता-
वित्यर्थः ।