न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् ३४१

त्वोपाधिकृतेयमेकाकारा बुद्धिरिति चेदेकार्थप्रतीरिदानीं कुतस्त्या, पदवाक्य-
प्रतीतिपूर्विका हि पदार्थवाक्यार्थप्रतीतिः पदार्थवाक्यार्थप्रतीत्याख्यकार्यैक्या-
च्च पदवाक्यबुद्धिरेकाकारेति दुरुत्तरमितरेतराश्रयत्वम् , औपाधिक-
त्वं च सामान्यावयविबुद्धेरपि सुवचम्, बाधसन्देहरहितप्रतीतिदाढर्यात्तत्र
परिहार इति चेत्तदितरत्रापि समानम् , तस्मात्पदबुद्धेः पदस्फोटो वाक्यबुद्धेश्च
वाक्यस्फोटो विषय इति प्रत्यक्ष एव स्फोटः तत्र पदस्फोटात्पदार्थप्रतिपत्तिः वा-
क्यस्फोटाच्च वाक्यार्थप्रतिपत्तिः,
वाक्यस्फोटसाधनम्—
आह यदि निरवयवः स्फोटात्मा शब्दो भवति वाक्यमपि शब्द एव
तस्य पदात्मकास्त्ववयवा मा भूवन् तस्य चेत्पदात्मानो ऽवयवा भवन्ति-
पदस्यापि तर्हि वर्णात्मानो ऽवयवा भवन्तु, ।
उच्यते किं चिदुच्छ्वसितमेव मे हृदयम् , मन्ये भविष्यत्यायुष्मतो विवे-
कालोको बोध्यमानो भोत्स्यसे किंचित् , ध्वन्युपाधिभेदप्रवृत्तवर्णभेदावभासवि-
प्रलब्धबुद्धिं भवद्विधं बोधयितुं पदस्फोट एष निरवयवो ऽस्माभिर्दर्शितः, परमा-
र्थतस्तु पदस्फोटो वाक्यावयवभूतो नास्त्येव निरवयवमेव वाक्यं निरवयवस्यैव
वाक्यार्थस्य बोधकम् , यथा पदस्यावयवान सन्ति तथा वाक्यस्यावयवाः पदा-
नीति, तथा चाहुः “वाक्ये पदानामसत्त्वादसत्त्वं तदर्थे पदार्थानां निरवयवौ वाक्य-
वाक्यार्थौ” इति, अवयवकल्पनायां हि यथा वाक्यस्यावयवाः पदानि पदानामव-
यवा वर्णा एवं वर्णानामप्यवयवैर्भवितव्यं तदवयवानामप्यवयवान्तरैरित्यान-
न्त्यात्का व्यवस्था स्यात् , वर्णान् प्राप्य तु यद्यवयवकल्पनातो विरन्तव्यं तद्वाक्ये
एव विरम्यताम् , एकघटनाकारा हि वाक्यार्थबुद्धिस्तथाविधादेव वाक्यादुत्पत्तुम-
र्हति, वृद्धव्यवहाराद्धि शब्दार्थे व्युत्पद्यन्ते व्यवहत्तारः तत्रास्य पदस्य प्रयोग एव न
केवलस्य दृश्यते व्यवहारानङ्गत्वाद् वाक्यं तु प्रयोगार्हमिति तत्रैव व्युत्पत्तिः
तत एवार्थसम्प्रत्ययः, अवयवप्रतिभासस्तु भ्रममात्रमर्थो ऽपि वाक्यार्थ्यक एव-
नरसिंहाकारः, जात्यन्तरं हि नरसिंहो नाम तत्र न नरार्थो नापि सिंहार्थः,
एवंपदार्थेभ्यो ऽन्य एव वाक्यार्थः पानकादिवत् , यथा पानकं शर्करानाग-
केशरमरिचादिभ्यो ऽर्थान्तरमेव यथा च सिन्दूरहरिताललाक्षादिभ्यो ऽर्थान्तर-
मेव चित्रम्, यथा वा षड्जर्षभगान्धारधैवतादिभ्यो ऽर्थान्तरमेव ग्रामरागः तथा
पदेभ्यो वाक्यं पदार्थेभ्यो वाक्यार्थः,
वाक्यांशानामसत्यत्वम्—
कथं तर्हि तदंशावगम इति चेत् कल्पनामात्रं तत् नासौ परमार्थः, तच्छ-