न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

विहितं "शब्दकल्पनायां सा च शब्दकल्पना च" इति,
नैष दोषः, न स्फोटव्यङ्ग्यौ विकल्पाः प्रभवन्ति, कुतः एके तावदाचक्षते प्रथ-
मवर्णश्रवणवेलायां स्फोटो ऽभिव्यक्तो भवति न च द्वितीयादिवर्णवैफल्यं तद्-
वगतेरेवातिशयकरणाद्यथा रत्नपरीक्षकाणां प्रथमदर्शने रत्नरूपममलमप्रकाश-
मानमपि पुनः पुनः परीक्षमाणानां चरमे चेतसि चकास्ति निरवद्यं रत्नतत्त्वम्,
एवमिहापि प्रथमवर्णश्रुत्या व्यक्ते ऽपि स्फोटे स्फुटतरप्रतीतये वर्णान्तराणि
प्रयोद्यन्ते इति,

ध्वनीनां स्फोटव्यञ्जकत्वम् -

अपरे तु वदन्ति ध्वनय एव स्फोटस्य च व्यञ्जकाः तैश्च महद्भिरनवयव
एव एष स्फोटो ऽभिव्यज्यमानस्ताल्वादिस्थानकरणसंयोगापाधिवशोपप्लवमा-
ननानाकारगकारादिभागयोगीव प्रतिभासते, मरुतां चञ्चलत्वादुच्चारितप्रध्वं-
सिनस्ते तं काल्पनिकमाकारमवभासयन्ते, दृष्टं चोपाधिवशादसत्यमपि रूपम-
वभासमानं यथा कृपाणमणिदर्पणादिव्यञ्जकभेदेन श्यामदीर्घादिरूपं वदनस्य,
नादात्मको हि शब्दो वीणावेणुमृदङ्गपटहादिव्यञ्जकभेदेन नानात्वमुपगच्छ-
न्दृश्यते तस्मान्न पारमार्थिका एव ते वर्णाः न च स्फोटस्य व्यञ्जका इति
क्व समस्तव्यस्तविकल्पाः प्रभवेयुः,
उपाधिभेदेन प्रतिभासमाना असत्याकाराश्च ते ऽर्थप्रत्ययान्वयव्यतिरेकानु-
विधायिनो दृश्यन्ते तेन यदुच्यते शब्दकल्पनायां कल्पनाद्वैगुण्यमिति तत्रैक-
गुणा ऽपि कल्पना नास्ति का कथा द्वैगुण्यस्येति,
तस्मात्स्फोटात्मकादेव शब्दार्थप्रत्ययो वर्णानुविधायित्वं तु तस्यान्यथा-
सिद्धमिति सिद्धम् ,

स्फोटस्य प्रत्यक्षग्राह्यत्वम्-

अपि च तार्किकाणामनुमानप्रियत्वात्तत्परितोषायेदमनुमानमभ्यधायि न
परमार्थतः परमार्थतस्तु श्रोत्रे प्रत्यये प्रतिभासमानः प्रत्यक्ष एव स्फोटः,
आह किमिदमपूर्वं तस्कराचरितं वर्तते वर्णाः प्रत्यक्षमुपलभ्यमाना अपि
दुर्भगा न प्रत्यक्षाः स्फोटः पुनरनवभासमानो ऽपि सुभगः प्रत्यक्ष इति,
उच्यते न ब्रूमः वर्णा न प्रत्यक्षा इति ते पुनरसन्तो ऽपि उपाधिवशाद्ध्र-
स्वदैर्ध्यादिवदवभासन्ते, शब्दस्त्वेको निरवयवः प्रतीयते तथा च पदमिति
वाक्यमित्येकाकारप्रतीतिरस्ति न च भिन्ना वर्णास्तस्यामालम्बनीभवन्ति न
हि सामान्यप्रत्ययो व्यक्त्यालम्बनो ऽवयविप्रत्ययो वा ऽवयवालम्बनः न
च सेनावनादिबुद्धिवदयथार्था पदवाक्यबुद्धिः बाधकाभावात् , एकार्थप्रत्याय-