न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

३३४ न्यायमञ्जर्याम्
सिद्धतन्त्रं क्वचित्साध्यं तत्तन्त्रमितरत्क्व चित् ।
शब्दप्रयोगतात्पर्यपर्यालोचनया भवेत् ॥
तस्माद्गुणप्रधानभावानियमादन्योन्यसंसृष्टः पदार्थसमुदायो वाक्यार्थ
इति एतावदेव श्रेयः, संसर्गावगमे च सर्ववादिनामविवादः ।
वाक्यार्थं मन्वते ये ऽपि नियोगं भावनां क्रियाम् ।
तैरप्यन्योन्यसंसृष्टः पदार्थमाम इष्यते ॥
ननु संसर्गवदन्यव्यवच्छेदो ऽपि गम्यते गौः शुक्ल आनीयतामिति श्रुते
कृष्णादिभ्यो व्यवच्छिद्यते, अन्यापोहस्तु न पदार्थ इत्युक्तम्, तस्मान्न भेदो
वाक्यार्थः,
ननु संसर्गो ऽपि न शब्दार्थः, सत्यम्, स हि शब्दस्याभिधेयो न
भवति न तु ततो न प्रतीयते, अनभिधेयः कथं प्रतीयते इति चेद् एतदग्रे निर्णो-
ष्यते, व्यवच्छेदे तु न सा गतिस्तस्मात्संसृष्टाः पदार्था वाक्यार्थ इति स्थितम्,
अथ वा गुणीभूतेतरपदार्थानुगृहीत एक एव प्रधानभूतः पदार्थो वाक्यार्थ
इत्येकाकारप्रतीतिबलादुपेयताम्,
फलस्य वाक्यार्थत्वस्थापनम्—
एकस्त्वयमसावर्थ इति न निर्णेतुं शक्यते, यदि त्ववश्यमेकस्य कस्य चिद-
भिषेककलशो दातव्यः तत्फलस्यैव दीयताम्, न हि निष्प्रयोजनम् किं चिद्वाक्य-
मुच्चार्यते ।
क चित्साक्षात्पदोपात्तं क चित्प्रकरणागतम् ।
क चिदालोचनालभ्यं फलं सर्वत्र गम्यते ॥
सकलेन च कारककलापेन क्रिया निर्वर्त्यते क्रियया च फलं न तु फले-
नान्यत्किमपि निर्वर्त्यते इति प्रधानत्वात्फलमेव वाक्यार्थः,
ननु फलमपि पुरुषार्थमिति पुरुषः प्रधानं स्यात् नैतदेवम्, फलं सुखात्मक-
त्वात्पुरुषाश्रितं भवति सुखादीनामात्मगुणत्वान्न चैतावता पुरुषः प्रधानम्, सो ऽ
पि हि फलार्थमेव यतते भावना तावत्फलनिष्ठ एव व्यापारः नियोगस्यापि फलं
विना न प्रवर्त्तकत्वमित्युक्तम्, क्रियाया अपि केवलाया वाक्यार्थत्वमपास्तम् ।
तस्मात्फलस्य साध्यत्वात्सर्वत्र तद्वर्जनात् ।
क्रियादीनां च तादर्थ्यात्तस्य वाक्यार्थतेष्यते ॥
ननुफलस्य स्वर्गादेः निसर्गतः सिद्धरूपत्वात्कारकैस्सह सम्बन्धो न प्राप्नोति
सिद्धस्य च कः संबन्धः, क्रियागर्भ इति चेत्तर्हि फलमपि कारकान्यपि क्रियया
सम्बध्यन्ते को विशेषः, सत्यम् , परं तु कारकाणि साधनत्वेन फलं तु साध्य-
त्वेन क्रियया हि फलं साध्यते न फलेन क्रियेत्यतः फलस्यैव प्राधान्यमिति सिद्धम् ।