न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

दर्शयिति तदीयां सरणिमनुसरद्भिरस्माभिरपि तथैव तत्कथितम्,
वाक्यार्थस्तु न क चिदपि सूत्रकारभाष्यकाराभ्यां सूचित इति चेत् पृथक्-
प्रस्थाना इमा विद्याः, प्रमाणविद्या चेयमान्वीक्षिकी न वाक्यार्थविद्येति,
यद्येवं पदार्थो ऽपि कस्मादिह दर्शितः “व्यक्ताकृतिजातयः पदार्थ” इति,
स्थाने प्रश्नः स तु शब्दानामर्थास्पर्शितां वदन्तं रुदन्तं च शमयितुं शब्दप्रा-
माण्यसिद्धये सूत्रकृता यत्नः कृतः,
यद्येवं वाक्यार्थमपि बाह्यं वास्तवमन्तरेण शब्दप्रमाणता न प्रतिष्ठां लभते
इति तत्रापि प्रयत्नः कर्त्तव्य एव, सत्यम्, पदार्थप्रतिपादनेनैव तु कृतेन
तत्र यत्नं कृतं मन्यते सूत्रकारः, यदयं पृथक्पदार्थेभ्यो न वाक्यार्थमुपदिशति
स्म, तस्मादयमस्याशयः, पदार्थ एव वाक्यार्थ इति, तत्किममुमेव पक्षमनुमोदा-
महे पदार्थ एव वाक्यार्थ इति, बाढं ब्रूमः, किं च नैकपदार्थो वाक्यार्थः, अने-
कस्तु पदार्थो वाक्यार्थः ।
नन्वनेको ऽपि भवन्पदार्थ एवासौ न च पदार्थो वाक्यार्थो भवितुमर्हति सा-
मान्ये हि पदं वर्त्तते विशेषे वाक्यम् अन्यच्च सामान्यम् अन्यो विशेषः अन्य-
त्राप्युक्तम् ‘यत्राधिक्यं स वाक्यार्थ’ इति तस्मादन्यः पदार्थः अन्यश्च वाक्यार्थः,
उच्यते, यदेतदुक्तमस्माभिरनेकः पदार्थो वाक्यार्थो न पुनरेक इति तन्न गृहीतमा-
युष्मता एतदुक्तं भवति परस्परं संसृष्टपदार्थसमुदायो वाक्यार्थ इति, संसर्ग एवा-
धिक इति यत्राधिक्यमित्युच्यते, न चानाक्षिप्तविशेषत्वेन संसर्ग उपपद्यते इति
विशेषो वाक्यार्थ इत्युच्यते संसर्गस्तु स्वरूपतो न वाक्यार्थो ऽपदार्थत्वात्, गोः शुक्ल
आनीयतामिति पदार्थग्रामे संसर्गवाचिनः पदस्याश्रवणात् , श्रवणे ऽपि सुतरा-
मनन्वयात् गौः शुक्ल आनीयतां संसर्ग इति को ऽस्यार्थः, तस्मात्संसृष्टो वाक्यार्थो
न संसर्गः, तदुक्तम् ‘व्यतिषक्ततो ऽवगतेर्व्यतिषङ्गस्य’इति, न च तन्तुभिरिव पटो
वीरणैरिव कटः तदतिरिक्तो ऽवयविस्थानीयः पदार्थनिर्वर्त्यमानो वाक्यार्थ उप-
लभ्यते, जातिगुणक्रियावगमे ऽपि अवयविबुद्धेरभावात् , न च पदार्थावयवी
वाक्यार्थः, तेन पृथग् वाक्यार्थं नोपदिष्टवानाचार्यः,
ननु गुणप्रधानभावमन्तरेण न संसर्गो ऽवकल्पते न चैकस्मिन्वाक्ये बहूनि
प्रधानानि भवन्ति प्राधान्यमेव हि तथा सति न स्यात् , गुणास्तु बहवो भवन्ति
तदिदमेकगुणोपरक्तमेकं किं चित्प्रधानं स वाक्यार्थ इति तद्विषयेयमेकस्व-
भावा बुद्धिः, सत्यम्, तथा ऽपि ते एव संसृष्टाः पदार्था अवभासन्ते न तदारूढः
कश्चिदेकः संसर्गसिद्धिकृतस्तु गुणप्रधानभावो ऽभ्युपेयते, स च गुणप्रधानभावो
न नियतो येनैकमेवेदं प्रधानमिति व्यवस्थाप्येत, क्वचित्क्रिया प्रधानं कारकं
गुणाः व्रीहिभिर्यजेतेति, क चित्कारकं प्रधानं क्रिया गुणः द्रव्यस्य चिकीर्षितत्वे-
नावगमाद् व्रीहीन् प्रोक्षतीति ।