न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् ३२३
निषेधविधिविषयनिरूपणम्—
नन्वेतावन्न विबुध्यामहे निषेधविधेः को विषय इति, भावार्थाः कर्मशब्दा ये
तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत इति(१) स्थिते नञर्थस्तावत्पूर्वापरीभूतत्वाभावान्न विधे-
विषयः, अनन्विताभिधानाच्च न हि नञो ऽनन्तरं लिङ्‌विभक्तिः श्रूयते ऽपि
तु हन्तेः, हननमपि न विधेर्विषयः तस्य धर्मत्वप्रसङ्गात् , न प्रयोगस्य वैयर्थ्य-
प्रसक्तेर्हनने च पुरुषस्य स्वतः प्रवृत्तेर्नञ्विशिष्टो ऽपि न हन्त्यर्थो ऽस्य विषयः
तयोर्विशेषणविशेष्यभावाभावात् ।
युक्तं दध्ना जुहोतीति होमे दध्यनुरक्तता ।
हन्तेः स्वरूपनाशात्तु न नञर्थानुरक्तता ॥
पुरुषप्रयत्नो ऽपि न केवलो विधेर्विषयः स्वतः सिद्धत्वान्नापि नञर्थानुरक्तो
हन्तिवत्तत्रापि नञर्थस्य विशेषणत्वानुपपत्तेः,
अथायमब्राह्मणादिन्यायेन हन्तौ पर्युदस्ते भावार्थान्तरे नियोगः कल्प्यते,
न हन्यादिति कोऽर्थः अन्यत्किमपि कुर्यादिति तर्हि किं तद्भावान्तरमिति न
विचारयितुं शक्यते, यत्किं चिदिति चेन्न तस्य स्वतःसिद्धत्वेन विध्यानर्थक्यात् ,
अवश्यं जीवन्पुमान्किं चित्करोति पठति गच्छति भुङ्क्ते च,
अथ विषयांशं परिहृत्य प्रमाणांशे नञ् निविशते स हि प्रवर्तमानं पुमांसं
रुणद्धि यद्वम्यात्तन्नेति,
तदप्यनुपपन्नम् अन्विताभिधानेन विधिविभक्तेर्हन्तिनावरुद्धत्वात् , प्रेरणा-
शक्तिस्वभावो विधिः स्थितः यस्तु निषेधात्मा नञ् पार्श्वे स्थितः तत्र विधिः
संक्रामति, संक्रान्तावपि नञश्च विधेश्च सम्बन्धे सति विधेस्स्वरूपनाशोऽवग-
म्यते, स्वभावो ह्येष नञो यदयं येन येन सम्बध्यते तस्य तस्याभावं बोधयतीति,
अतो विधिसम्बन्धे नञ इष्यमाणे एतावान्वाक्यार्थो ऽवतिष्ठते हननविधिर्नो-
स्तीति, ततश्च हननस्य विधित्वं च स्यात् ,
अत्रोच्यते, दध्ना जुहोतीति होमस्य वचनान्तरचोदितत्वाद्विधिशक्ति-
रुपपदं संक्रामतीति यथावर्णितमेवमिहापि हनने स्वतः प्रवृत्तत्वेन विधिवैफ-
ल्यान्रञश्च श्रूयमाणस्यानर्थक्यप्रसङ्गाद् विधायिका शक्तिः नञर्थमेव स्पृशति
इति किं नेष्यते ।
ननूक्तमत्र भावार्थः कर्मशब्द इति तत्र दध्यनुरक्तो होम एव विधीयते इति
फलतो विधिविहितं भवति न प्रमाणतः इह तु नञ्स्तदुपमर्दस्वभावत्वान्न केन
चित्संसर्गो दध्यादेरिव कल्पते, मैवम् निवृत्तिमेव कुर्वन्नञ्विशेषणं विशेषणीम-
( १ ) "भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतैष ह्यर्थो विधीयते" जै०
अ० २ पा० १ सू० १ ।