न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

३१८ न्यायमञ्जर्याम्

माषा इत्यादावदर्शनात्, किं च कस्थानुरोधेन द्वे भावने प्रत्ययवाच्ये इष्येते,
उच्यते लिङादिशब्दश्रवणे सति कार्ये च प्रेरणायां च न द्विरुत्पद्यते मतिः,
यद्येवमेक एव तादृशो ऽसौ लिङर्थो भवतु तदेकत्वाच्च न परस्परसमन्वयः
चिन्तयिष्यते, न च प्रत्यये ऽप्यतिभार आरोपयिष्यते ।

नियोगस्य वाक्यार्थत्वम्-

नन्वेकस्यापि लिङर्थस्य यदि शब्दः कार्यत्वं प्रेरणां च ब्रवीति ततस्तद-
वस्थ एवातिभारः, कश्चासावेकः कार्यात्मा प्रेरणात्मा च तस्यार्थः, उच्यते
यो लिङादेः प्रत्ययादवशिष्यते यमभिवदतो न तस्यातिभारो यत्र न तद्व्यतिरे-
केण प्रमाणान्तरं क्रमते स नियोगो नाम वाक्यार्थः, तथा हि शब्दव्यवहारतः
शब्दानामर्थे व्युत्पत्तिरित्यत्र तावदविवादः, एवं व्यवहारे च वाक्यार्थे वाक्य-
स्य व्युत्पत्तिर्वाक्येन सर्वत्र व्यवहारात्, तत्र यजेतेत्यादितिङन्तपदयुक्तेषु
वाक्येषु पदान्तराणामर्थः तावदास्ताम्, आख्यानार्थे ऽवगते तदानुगुण्ये-
नासौ स्थास्यति, आख्यातस्य च यजेतेत्येवमादेरर्थः परीक्ष्यमाणः प्रेरणात्मक
एवावतिष्ठते यतः पदान्तरसन्निधाने सत्यपि न प्रेरणाबुद्धिरुपजायते आख्या-
तपदश्रवणे सति सा जायते तस्मात्तस्यैव प्रेरणात्मको ऽर्थः, तत्रापि तु जुहो-
त्यादिधात्वन्तरोपजननापायपर्यालोचनया धातोस्तत्प्रतीतौ व्यभिचारात्प्रत्य-
यस्य चान्यभिचारात्तस्यैव सो ऽर्थ इति शस्यते, कः पुनरसावर्थः यस्मिन्सति
नियुक्तो ऽहमत्रेति प्रतिपद्यते पुरुषः सो ऽसावर्थ एव विधिरित्युच्यते, विधौ
हि लिङादिप्रत्ययं स्मरति पाणिनिः न धात्वर्थे यागादौ न कर्तृव्यापारे भाव-
नायां विधिश्च नाम प्रेरणात्मक एव, अत एव वर्तमानापदेशिकाख्यातजनि-
तप्रतीतिविलक्षणेयं प्रतीतिर्यजेतेति, अत्र हि प्रैष्यप्रैषयोः सम्बन्धो ऽवगम्यते,
किमन्यश्चात्र क्रियाकर्तृसम्बन्धो नावगम्यते, न ब्रूमः नावगम्यते इति किं तु
प्रैष्यप्रैषलक्षणो ऽपि सम्बन्धः प्रथममवगम्यते, प्रेषितो हि क्रियां कर्तुमुद्यच्छतीति,
ननु क्रियासम्बन्धितयैवासौ प्रेष्यते यजतां भवानिति सत्यम् क्रियास-
म्बन्धितयैव प्रेष्यते प्रेष्यते तु सः प्रेष्यते चेदयमन्यस्तर्हि सम्बन्धः क्रियास-
म्बन्धात्तूभयसम्बन्धित्वास्य राजगवीक्षीरवदवगमिष्यामः, यथा गौ राज्ञा
च सम्बध्यते क्षीरेण च या राजसम्बन्धिनी सा क्षीरसम्बन्धिनी या क्षीरसम्ब-
न्धिनो सा राजसम्बन्धिनी एवमिहापि पुरुषः प्रेषितेन च सम्भन्त्स्यते क्रियया
च, यः प्रेष्यते स करोति अथ यः करोति प्रेष्यते स इति,
ननु नेदमुभयं भवति प्रैषो ऽपि क्रियैव प्रवर्त्तनं हि कुर्वन्प्रवर्त्तयतीत्युच्यते
सो ऽयं क्रियासम्बन्ध एव भवति न ततो ऽन्यः प्रैष्यप्रैषसम्बन्ध इति, स्यादेत-
देवं यदि वाश्वादिवत् प्रवर्त्तने कर्ता लिङर्थस्स्यात्प्रेरितो ऽहमत्रेति तु ज्ञानजन-