न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

भावा तथा प्रथमपदज्ञानात्प्रभृति आ निराकाङ्क्षवाक्यार्थपरिच्छेदादेकैवेयं
शाब्दी प्रमितिः आह च—
“पदात्प्रभृति या चैषा प्रज्ञा ज्ञातुर्विजृम्भते ।
पुष्पिता सा पदार्थेषु वाक्यार्थेषु फलिष्यति” ॥
इति कृतमतिविस्तरेण,
सोऽयं वाक्यार्थः-भावनामाधेयः कर्तृव्यापारः, स्वर्गयागादिरर्थः, यस्तु
व्यापारः प्रेषणरूपो लिङादेर्वाच्यः कार्यो वा तं विधिं सङ्गिरन्ते ।
शब्दभावनाया वाक्यार्थत्वम्—
तदेतदनुमन्यमाना अन्ये प्रचक्षते योऽसौ शब्दभावनाख्यः शब्दव्यापारः
शब्दस्य कार्यों ऽभिधेयश्च तमभिदधतः कुर्वतो वा शब्दस्य व्यापारान्तरमस्ति
न वा, यदि तावन्नास्ति तदेष व्यापारान्तरनिरपेक्षस्स्वव्यापारमिवार्थमपि वदतु
विश्राम्यतु व्यापारकल्पना, अस्ति चेदेतदभिधाने व्यापारान्तरं तदा ऽनवस्था-
प्रतीकारः कश्चिदन्वेष्यः न चासौ दूरादपि लभ्यते भूतपरिस्पन्दव्यतिरिक्तव्या-
पारनिरासश्च प्रमाणसामान्यलक्षणे विस्तरेण कृत इत्यसौ मार्ग इहाप्यनुसरणीयः,
यश्चासौ व्यापारः क्रियते चाभिधीयते च स किं पूर्वमभिधीयते ततः क्रियते
पूर्वं वा क्रियते पश्चादभिधीयते युगपदेव वा ऽस्य करणाभिधाने इति, न तावत्पू-
र्वमभिधीयते अनुत्पन्नस्याभिधानानुपपत्तेः न ह्यजाते पुत्रे नामधेयकरणम् , अर्था-
संस्पर्शी च तथा सति शब्दः स्यात्, तत एव न युगपदुभयमनुत्पन्नत्वानपायात्
प्रयत्नगौरवप्रसङ्गाच्च, नापि कृत्वा ऽभिधानं विरम्य व्यापारासंवेदनात् ,
अपि चायं तपस्वी लिङादिः प्रत्ययः सत्यपि गोवृन्दारकत्वे कथम-
मुमतिबृहन्तं भारं वक्ष्यति कर्तारं च तत्संख्यां चाख्यास्यति अर्थभावना-
मभिधास्यते शब्दभावनां च करिष्यति तां च वदिष्यतीति दुर्बहो ऽयं भारः,
कश्चायं शब्दभावनामाधेयस्य विधेर्वाक्यार्थे भावनायामन्वय इति वक्तव्यम् ।
ननूक्त एवैकप्रत्ययाभिधेयत्वलक्षणः सम्बन्ध इति, न ब्रूम आभिधानिकः
सम्बन्धो नोक्त इति किं तु पुरुषव्यापारात्मिकाया अर्थभावनायाः प्रधानत्वेन
वाक्यार्थत्वात्तदपेक्ष्यमाणफलकरणेतिकर्त्तव्यतांशपूरणेन स्वर्गकामादिपदान्त-
राभिधेयो ऽर्थः समन्वेति गुणत्वेन शब्दव्यापारस्तु तदपेक्षितमन्यतममपि
नांशं पूरयितुमलमिति तत्र न गुणतामवलम्बते, न च द्वयोः प्रधानयोर्घटः पट
इतिवद्वा पचति पठतीतिवद्वा सम्बन्ध उपलभ्यते,
अथार्थभावना शब्दभावनाख्यस्य विधेर्विषयसमर्पणेन गुणतामवलम्बते
विधिः तर्हि शक्यार्थः न भावना तस्या अप्राधान्यात् , अतो भावनाद्वयं प्रत्य-
यार्थ इति न हृदयङ्गममेतत् ,
एकाभिधानाभिधेयत्वं न भावनयोरन्योन्यसमन्वये कारणम्, अश्वाः पादाः