न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् । १८१

एवं चार्थक्रियाज्ञानात्कीदृक् प्रामाण्यनिश्चयः॥
समर्थककारणज्ञानाद्यो ऽपि प्रामाण्यनिश्चयम् ।
ब्रूते सो ऽपि कृतोद्वाहस्तत्र लग्नं परीक्षते ॥
किलातिविकसितकुसुममकरन्दपानमुदितमधुकरकुले कस्मिंश्चिदुद्याने वा-
द्यमानायां वीणायां निरन्तरलतासन्तानान्तरितवपुषि विदूरादनवलोक्यमाने
वादके वीणाध्वनिसंविदि रोलम्बनादसन्देहदूषितायां तदभिमुखमेव प्रतिष्ठ-
मानः श्रोता परिवादके दर्शनपथमवतीर्णे स्वरानुकूलकारणनिश्चयात्तत्प्र-
तीतौ संशयनिवृत्तेः प्रामाण्यं निश्चिनोतीत्येष समर्थककारणज्ञानकृतः प्रामाण्य-
निश्चयः ।
तत्रापि नाप्रवृत्तस्य हेतुसामर्थ्यदर्शनम् ।
एवमेव प्रवृत्तौ तु निश्चितेनापि तेन किम् ॥
तन्निश्चयात्प्रवृत्तौ वा पुनरन्योन्यसंश्रयम् ।
तन्निश्चयात्प्रवृत्तिः स्यात्प्रवृत्तेस्तद्विनिश्चयः ॥
तदेवं न कुतश्चिदपि प्रामाण्यनिश्चयः चक्रकेतरेतराश्रयानवस्थावैयर्थ्यादि-
दूषणातीतस्थितिरस्तीति, अतः प्रामाण्यनिश्चयेऽपि न किं चिदपेक्षते प्रमाणम्,
ततश्चोत्पत्तौ स्वकार्यकरणे स्वप्रामाण्यनिश्चये च निरपेक्षत्वादपेक्षात्रयरहित-
त्वात्स्वतः प्रामाण्यमिति सिद्धम् । तदुक्तम् ( १ ) ।
स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिति गृह्यताम् ।
न हि स्वतो ऽसती शक्तिः कर्तुमन्येन पार्यते ॥
अप्रामाण्यं तूत्पत्तौ दोषापेक्षत्वात्स्वनिर्णये बाधकप्रत्ययादिसापेक्षत्वात्परत
इत्युक्तमेव, तस्मात्पक्षत्रयस्यानुपपत्तेश्चतुर्थ एवायं पक्षः श्रेयान्, प्रामाण्यं स्वतः
अप्रामाण्यं परत इति ।
ननु चोत्पत्तिवेलायां न विशेषो ऽवधार्यते ।
प्रमाणेतरयोस्तेन बलाद्भवति संशयः ॥
परिच्छित्तिमात्रं प्रमाणकार्यं तच्च यथार्थेतरप्रमितिसाधारणं रूपं साधार-
णधर्मग्रहणं च संशयकारणमिति प्रसिद्धः पन्थाः । एवं च स्थिते—
प्रमाणान्तरसंवादविसंवादौ विना कथम् ।
प्रमाणेतरनिर्णीतिरतश्च परतो द्वयम् ।

---

पादटिप्पणी (Footnote)

( १ ) श्लोकवार्त्तिके सू. २ श्लो. ४७ संवृत्या तदि चेष्येत पूर्वपूर्वप्रमाणता । प्रमा-
णान्तरमिच्छन्तो न व्यवस्थां लभेमहि । इति पूर्वः श्लोकः अयमभिप्रायः संवृत्या
संवादेन यदि प्रमाणता स्वीक्रियते तदाऽव्यवस्था, कस्यचित्संवादमन्तरा स्वतः प्रामा-
ण्याङ्गीकारे तु प्रथमस्य स्वतः प्रामाण्याङ्गीकारे को द्वेष इति ।