न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

स्विदप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं तु परतः(१) उत स्वित्प्रामाण्यं स्वतः अप्रामाण्यं
तु परतः(२) इति,
मीमांसकमतेन सर्वप्रमाणानां स्वतः प्रामाण्यनिरूपणम् ।
तत्र द्वयमपि स्वत इति तावदसांप्रतम्, प्रवृत्तस्य विसंवाददर्शनात्, यदि
हि प्रामाण्यमितरद्वा स्वत एव ज्ञानस्य गम्येते तर्हि शुक्तौ रजतज्ञानं प्रमाण-
तया वा प्रतिपन्नमन्यथा वा ।
प्रमाणत्वपरिच्छित्तौ विसंवदति तत्कथम् ।
अप्रामाण्यगृहीतो वा तस्मिन्कस्मात्प्रवर्त्तते ॥
एतेन तृतीयो ऽपि पक्षः प्रत्युक्तः यदप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं परतः इति,
स्वतो ह्यप्रामाण्ये निश्चिते प्रवृत्तिर्न प्राप्नोतीति, किं च अप्रामाण्यमुत्पत्तौ
कारणदोषापेक्षं निश्चये च बाधकज्ञानापेक्षं तत्कथं स्वतो भवितुमर्हति,
यच्च ‘अप्रामाण्यमवस्तुत्वान्न स्यात्कारणदोषतः’ इति(३) कैश्चिदुच्यते तदपि
यत्किञ्चत्, संशयविपर्ययात्मनः अप्रामाण्यस्य वस्तुत्वात्तद्गतमप्रामा-
ण्यमपि वस्त्वेवेति, परतस्तु प्रामाण्यं यथा नावकल्पते तथा विस्तरे-
णोच्यते, एवं चायं द्वयमपि परत इति द्वितीयपक्षप्रतिक्षेपे ऽपि भविष्यति,
अर्थतथात्वप्रकाशकं हि प्रमाणमित्युक्तम्, तस्य स्वप्रमेयाव्यभिचारित्वं नाम
प्रामाण्यम्, अतश्च परापेक्षायां सत्यां परत इति कथितुमुचितम्, न चास्य
परापेक्षा क चिद्विद्यते सा हि भवन्ती उत्पत्तौ वा स्यात् स्वकार्यकरणे वा प्रा-
माण्यनिश्चये वा, उत्पत्तौ कारकस्वरूपमात्रापेक्षा तदतिरिक्तद्गतगुणापेक्षा वा,
कारकस्वरूपमात्रापेक्षायां सिद्धसाध्यत्वम्, असत्सु कारकेषु कार्यस्य ज्ञानस्या-
त्मलाभाभावात् कस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा चिन्यते, कारकातिरिक्तदधि-
करणगुणापेक्षणं तु दुर्घटम्, अप्रामाणिकत्वेन कारणगुणानामाकाशकुशेशय-
सदृशवपुषामपेक्षणीयत्वाभावात् ।
न कारणगुणग्राहि प्रत्यक्षमुपपद्यते ।
चक्षुरादेः परोक्षत्वात्प्रत्यक्षास्तद्गुणाः कथम् ॥
लिङ्गं चादृष्टसंबन्धं न तेषामनुमापकम् ।
यथार्थबुद्धिसिद्धिस्तु निर्दोषादेव कारकात् ॥
यदि हि यथार्थत्वायथार्थत्वरूपद्वयरहितं किं चिदुपलब्ध्याख्यं कार्यं
भवेत्ततः कार्यत्रैविध्यात्कारणत्रैविध्यमवश्यमवसीयेत यथार्थोपलब्धेर्गुणवत्का-
रकं कारकम् अयथार्थोपलब्धेर्दोषकलुषं कारकं कारकम् उभयरूपरहितायास्तु
(१) इदं सौगतमतम् । (२) इदं मीमांसकमतम् । (३) श्लोकवार्तिके सू. २ श्लो. ३९।